3,1 mg/kg (laboratory rat (en), ezezaguna) 0,03 mg/kg (Tximino, ezezaguna)
Eragin dezake
fentanyl toxicity (en)
Identifikatzaileak
InChlKey
PJMPHNIQZUBGLI-UHFFFAOYSA-N
CAS zenbakia
437-38-7
ChemSpider
3228
PubChem
3345
Reaxys
494484
Gmelin
119915
ChEMBL
CHEMBL596
EC zenbakia
207-113-6
ECHA
100.006.468
MeSH
D005283
RxNorm
4337
Human Metabolome Database
HMDB0014951
UNII
UF599785JZ
NDF-RT
N0000147049
KEGG
D00320
PDB Ligand
7V7
Fentaniloa[1] eragin azkarreko opioide sintetikoa da, nerbio-sistema zentrala eta arnasketa deprimitzen dituena. Heroina baino 50 aldiz eta morfina baino 100 aldiz indartsuagoa da, eta gaixoen mina segundo gutxian arintzeko balio du, baita hartzaileei euforia eta ongizate sentipena eragiteko ere.[2]
Ameriketako Estatu Batuetan, fentaniloa masiboki eta kontrolik gabe kontsumitzeak droga horren mendeko bihurtu ditu hainbat eta hainbat pertsona.[2] Erabiltzaileek arrisku oso handiak dituzte garuneko kalte iraunkorrak izateko, koman sartzeko eta hiltzeko.[3]2022an, 100.000 pertsonen heriotza eragin zuen AEBetan.[4]
Historia
Paul Janssen belgikar kimikariak sintetizatu zuen fentaniloa 1959an. Lehenbizi, bihotzeko kirurgietan erabiltzen hasi zen. 1985ean, Janssenek mendebaldeko lehenbiziko farmazia-faktoria ireki zuen Txinan. 1990eko hamarkadaren erdialdean, AEBetako farmazia enpresa batzuek masiboki merkaturatu zituzten fentaniloa zuten botikak, adikzioa sor zezakeela jakinarazi gabe. Medikamentua bera epidemia bihurtzen hasi zen orduan.[2]
Erabilera terapeutikoa
Fentaniloa oso analgesiko indartsua da, min handiko kasuak tratatzeko erabiltzen dena, beste analgesikoei erantzuten ez dietenean. Era horretan, minbiziari lotutako min bortitza tratatzeko egokiesten da; txupatzeko pilula, mihipeko pilula[5] edo sudur-lainoztatze moduan eman daiteke.[6]
Horretaz gain, minbiziaren eta beste gaixotasun kroniko batzuen mina tratatzeko ere erabiltzen da.[6] Praktika klinikoko gida batzuetan lehen aukerako sendagaia da min onkologikoan edo onkologikoa ez den min kronikoan; beste batzuetan irensteko arazorik izanez gero soilik gomendatzen da. Txaplata transdermiko moduan aplikatzen da. Txaplatak ahalbidetzen du farmakoa zenbait egunez era iraunkorrean askatzea.[7]
Fentaniloaren bigarren mailako efekturik ohikoenak goragalea, oka egitea, idorreria, aho lehorra, logura, nahasmendua eta astenia dira. Gutxiagotan, tripako mina, buruko mina, nekea, anorexia eta pisua galtzea, zorabioak, urduritasuna, antsietatea, depresioa, dispepsia, arnasestuak, hipobentilazioa, apnoea eta gernu-erretentzioa eragin ditzake.[5][6][8] Fentaniloaren erabilera afasiarekin ere lotu izan da.[9] Analgesiko indartsuagoa izan arren, goragale gutxiago eragiteko joera du, eta baita histamina bidezko azkura gutxiago ere, morfinak baino.[10]
Gaindosia
Gaindosi kasuetan, gaixoaren arnasa asko moteltzen da eta guztiz gelditzera iritsi daiteke. Horrek garunera iristen den oxigeno kantitatea murrizten du eta hipoxia gerta daiteke. Hipoxiaren ondorioz koma, garuneko kalte itzulezinak eta heriotza gerta daitezke, kasurik larrienetan.[8]Naloxona da gaindosiaren aurkako antidoto nagusia.[2]
Legez kanpoko kontsumoa
Fentaniloak, eta haren analogoek, zerikusi zuzena dute 2010eko hamarkadaren amaieratik aurrera Ipar Amerikan pairatutako opioideen epidemiarekin. Epidemia horrek gaindosi heriotza anitz eragin ditu: 57.834 2020an, 71.238 2021ean.[11] Bata bestearen atzetik gertaturiko zenbait faktore daude hondamendi horren oinarrian:[12]
1990eko hamarkadan, opioideak (oxikodona batez ere) oso modu zabalean agintzen hasi ziren minaren aurka, baita min traumatikorako edo iraupen laburreko hanturazko minerako ere (belauneko edo bizkarreko minerako, adibidez). Horrek adikzioa eragin zuen paziente askorengan, politika murriztaileagoak ezarri ziren arte.[13]
2000ko hamarkadaren erdialdetik aitzina, kostu txikiko eta purutasun handiko heroina merkaturatu zen AEBetan, Mexikoko eta Kolonbiako legez kanpoko opio-laborantzan jatorria zuena. Hurrengo urteetan heroinaren kontsumoa asko emendatu zen herrialdean.[14]
2010eko hamarkadaren hasieran, oxikodonaren salmenta-erregulazioa aldatu zen. Horren ondorioz, mendekotasuna zeukaten milioika pertsona pilulak erosteko aukera gabe geratu ziren, eta horietako asko heroina edo fentaniloa kontsumitzen hasi.[13][12]
2010eko hamarkadan, fentaniloa sintetizatzeko laborategi klandestinoak sortu ziren Mexikon. Oso kantitate handiak ekoizten hasi ziren, Txinatik inportatutako aitzindari kimikoetatik abiatuta, Mexikoko lo-belar landak ia desagerrarazi arte. Horrek guztiak fentanilo-fluxu merke bat sortu zuen, bi erabiltzaile mota konbinatzen dituen merkatu batera bideratua: adikzioa garatu zuten agindutako opioideen erabiltzaileak, eta iraupen luzeko heroina kontsumitzaileak.
Maiz metanfetaminarekin batera erabiltzea da gaindosiagatiko hilkortasun handiaren arrazoietako bat.[12] Zaldientzako xilazina lasaigarriarekin nahasia ere hartzen da askotan, eta horrek hilgarritasuna biderkatzen du.[3]
↑Wertheimer, Tiffany. Nitazenos, los "superopioides" más potentes que la heroína y el fentanilo que se extienden por Europa y América. BBC News, 2024ko uztailak 12, bbc.com (Noiz kontsultatua: 2024-7-21).
↑Mayes, Stacey, Ferrone, Marcus. Fentanyl HCl Patient-Controlled Iontophoretic Transdermal System for the Management of Acute Postoperative Pain. medscape.com (Noiz kontsultatua: 2024-8-4).
↑U.S. Overdose Deaths In 2021 Increased Half as Much as in 2020 – But Are Still Up 15%. National Center for Health Statistics, cdc.gov (Noiz kontsultatua: 2024-8-16).
↑ abcFentaniloa eta legez kanpoko drogen merkatua Espainian. Testuingurua, mehatxuak eta erantzunak. Espainiako Osasun Ministerioa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-8-4).
↑Mars, Sarah G., Bourgois, Philippe, Karandinos, George, Montero, Fernando, Ciccarone, Daniel. “Every ‘Never’ I Ever Said Came True”: Transitions from opioid pills to heroin injecting. Int J Drug Policy. 2014 Mar; 25(2): 257–266., ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-8-16).