Świątynia Bela w Palmyrze
![]() Główna część sanktuarium Bela (1995) | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Miejscowość | Palmyra | ||
Ukończenie budowy | 32 | ||
Zniszczono | 2015 | ||
Położenie na mapie Syrii ![]() | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Temple_of_Bel%2C_northwest_interior_corner_of_the_courtyard%2C_Louis_Vignes%2C_1864.jpg/240px-Temple_of_Bel%2C_northwest_interior_corner_of_the_courtyard%2C_Louis_Vignes%2C_1864.jpg)
Świątynia Bela w Palmyrze – starożytna świątynia poświęcona bogu Belowi, znajdująca się dawniej na terenie syryjskiej Palmyry. Zniszczona w 2015 roku przez Państwo Islamskie.
Historia
Powstanie świątyni odnosi się do okresu rozbudowy miasta za panowania Tyberiusza, gdy w nowej części Palmyry wzniesiono odnowioną świątynię Bela i przeciwległą do niej – Baalszamina. Cella sanktuarium głównego bóstwa Palmyry, ukończona w 32 roku n.e., stanowi bezspornie dzieło budowniczego z Antiochii lub z pobliskiego kręgu bliskowschodniego hellenizmu. Uważana jest za naśladownictwo budowli hellenistycznego architekta Hermogenesa z Priene, a Bela, jako dawne bóstwo miejscowe utożsamione wcześniej z babilońskim Mardukiem, włączono tu w nowy, synkretyczny system teologiczny, nawiązujący do realiów świata rzymskiego. Dalszej rozbudowy sanktuarium dokonywano w ciągu I i II wieku[1].
W XII wieku, w okresie panowania Seldżuków kompleks świątyni został przebudowany na cytadelę (1132–1133), a propyleje przekształcono na fortyfikacje, wznosząc półokrągły bastion. Mimo dokonanych później zniszczeń (m.in. rabunek obiektów z brązu i innych elementów użytkowych), sanktuarium przez kolejne stulecia zachowało się w stosunkowo dobrym stanie, zasiedlone następnie przez miejscową ludność. W celli świątyni urządzono meczet, który funkcjonował do 1929 roku[2][3]. Do lat 30. XX wieku cały okrąg świątynny (temenos) zabudowany był domostwami wioski arabskiej. Podjęcie eksploracji i wstępnych prac archeologicznych wymagało przesiedlenia mieszkańców i oczyszczenia oraz uporządkowania terenu. Inicjatorem i organizatorem tego przedsięwzięcia był odpowiedzialny od 1929 roku za starożytności Libanu i Syrii Henri Seyrig, który dokonał również pierwszych badań nad architekturą i historią budowy świątyni. Od maja 1930 roku kosztem 2 mln franków nastąpiło przemieszczenie i osiedlenie dotychczasowych mieszkańców świątyni w nowo wybudowanej wiosce Tadmor na skraju oazy[4].
Pod koniec sierpnia 2015 roku świątynia Bela została wysadzona w powietrze przez kontrolujących obszar Palmyry terrorystów z organizacji Państwo Islamskie[5][6][7].
Opis
Na kompleks świątyni Bela składał się kwadratowy dziedziniec o wymiarach 205 × 210 m, ze znajdującą się pośrodku cellą. Dziedziniec, usytuowany na wniesieniu i wyłożony kamiennymi płytami, otoczono murem z czworokątnymi, zaopatrzonymi w naczółki oknami od strony południowej, północnej i wschodniej, od wewnątrz ozdobionym pilastrami w stylu korynckim. Prowadziły do niego propyleje o szerokości 35 m, z monumentalnymi schodami. Podwórzec otoczono portykami krytymi płaskim zadaszeniem i wspartymi dwoma szeregami korynckich kolumn od wszystkich stron prócz zachodniej, gdzie znajdował się tylko jeden ich rząd. Na podstawie zachowanych napisów dedykacyjnych szacuje się, że portyki zbudowano między końcem I a połową II wieku n.e. W północno-zachodnim rogu dziedzińca odkryto pozostałości rampy, po której prowadzono zwierzęta ofiarne do wnętrza sanktuarium. Przed cellą znajdował się ołtarz ofiarny oraz basen do rytualnych ablucji[3].
Prostokątna cella świątyni wzniesiona została na wysokim podium i otoczona kolumnadą. Zgodnie z jedną z zachowanych inskrypcji została poświęcona za panowania cesarza Tyberiusza, 6 kwietnia 32 roku n.e. Kapitele świątynnej kolumnady ozdobione były oryginalne kutymi w brązie liśćmi akantu. Gzyms ozdobiony był attyką złożoną z merlonów, z których cztery zrekonstruowano podczas prac archeologicznych. Do wnętrza celli prowadził od strony zachodniej portal wejściowy, ozdobiony ornamentami w postaci stylizowanych wici winnej latorośli. Wewnątrz, w ścianie północnej, znajdowała się nisza z posągami bóstw: Bela, Jarhibola i Aglibola. W ścianie południowej znajdowała się kolejna nisza, ozdobiona półkolumnami z belkowaniem, w której prawdopodobnie umieszczany był przenośny posąg Bela do celów procesyjnych. Plafon celli ozdobiony był motywem w postaci pól geometrycznych. Wewnątrz celli w ścianie północnej, gdzie znajdowały się posągi bóstw, sufit ozdobiono monolitową wapienną płytą z przedstawieniem siedmiu planet w kręgu znaków zodiaku[3].
Galeria
- Cyfrowa rekonstrukcja wyglądu głównej części (celli) sanktuarium w czasach antycznych
- Makieta z wizualizacją starożytnego kompleksu sanktuarium Baala w Palmyrze
- Zrujnowane zewnętrzne zabudowania świątyni z ocalałym portalem wejściowym do celli
- Część północnego muru otaczającego dziedziniec
- Umocniona zewnętrzna brama sanktuarium
- Północno-zachodni fragment dziedzińca z zejściem do rampy
- Polichromowana roślinna ornamentyka zachodniego portalu świątyni
- Geometryczne zdobienia sklepienia celli
- Widok ogólny kompleksu sanktuarium (2009)
- Gruzowisko po unicestwieniu świątyni przez islamistów (2015)
Przypisy
- ↑ Michał Gawlikowski: Sztuka Syrii. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1976, s. 212, 218–219.
- ↑ Kazimierz Michałowski: Palmyra. W Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej. 50 lat polskich wykopalisk na Bliskim Wschodzie. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 1986, s. 13, 19.
- ↑ a b c Kazimierz Michałowski (tekst), Andrzej Dziewanowski (zdjęcia): Palmyra. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1968, s. 16–18.
- ↑ Ernest Will: Notice sur la vie et les travaux d’Henri Seyrig, membre de l’Académie. „Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres” 137 (1993), nr 2, s. 387.
- ↑ Palmyra’s Temple of Bel destroyed, says UN. bbc.com, 2015-09-01. [dostęp 2024-03-29]. (ang.).
- ↑ UN confirms Islamic State group destroyed Syria’s famed Temple of Bel. france24.com, 2015-09-01. [dostęp 2024-03-29]. (ang.).
- ↑ Anne Barnard, Hwaida Saad: Palmyra Temple Was Destroyed by ISIS, U.N. Confirms. nytimes.com, 2015-08-31. [dostęp 2024-03-29]. (ang.).
- VIAF: 252714423