Aktinidia chińska
![]() Owoce aktinidii chińskiej | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | wrzosowce | ||
Rodzina | aktinidiowate | ||
Rodzaj | aktinidia | ||
Gatunek | aktinidia chińska | ||
Nazwa systematyczna | |||
Actinidia chinensis Planch. London J. Bot. 6:303. 1847 | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Actinidia_chinensis_B.jpg/250px-Actinidia_chinensis_B.jpg)
Aktinidia chińska (Actinidia chinensis Planch.) – gatunek pnącza z rodziny aktinidiowatych (Actinidiaceae). Popularnie zwana „kiwi”(od podobieństwa włosków na owocach do piórek ptaka nielota zwanego również kiwi)[3], albo „agrest chiński”. Pochodzi z Chin[4]. Jest uprawiana w wielu krajach świata. Największe plantacje zaś znajdują się na Nowej Zelandii. W Polsce uprawiana rzadko, ponieważ jest rośliną pochodzącą z klimatu podzwrotnikowego i nie znosi silniejszych przymrozków[3].
Morfologia
- Pokrój
- Potężne drzewiaste pnącza osiągają do 25 metrów, jednak na plantacjach prowadzone są do 8 metrów[3]. Są rudo owłosione[5].
- Liście
- Dość duże, szerokojajowate lub okrągłe, o piłkowanych brzegach. Są krótko owłosione rudymi włoskami, miękkie.
- Kwiaty
- Roślina dwupienna. Owoce wiążą się wyłącznie na egzemplarzach żeńskich, dojrzewają jesienią. Egzemplarze męskie wytwarzają bowiem kwiaty niepłodne, mające za zadanie jedynie dostarczyć pyłku koniecznego do zapylenia i zapłodnienia kwiatów żeńskich. Kwiaty są 6-krotne, mają 1 słupek i liczne pręciki, kwiaty żeńskie są kremowe, pachnące, osadzone po kilka w kątach liści, mają około 3-4 cm długości. Natomiast męskie są drobniejsze kremowobiałe, na krótkich szypułkach[3].
- Owoce
- Dość duża (o ciężarze do 100 g), wydłużona, walcowata jagoda. Jest aromatyczna, zapachem przypomina melon i agrest, jajowata, o brązowej lub brązowozielonkawej skórce pokrytej kutnerem. Miąższ owocu jest zielonkawy, soczysty i słodkokwaśny. Wewnątrz jagody jest mnóstwo drobnych, czarnych miękkich nasionek ułożonych na kształt wieńca otaczającego białe jądro[3].
Zastosowanie
Owoce są jadalne i chętnie spożywane. Zawierają dużo witaminy C, do 100 mg%[5], oraz inne: B1, B2, prowitaminę A, kwasy organiczne, cukry, sole mineralne. Witamina C zawarta w owocach kiwi ulega jedynie minimalnemu rozkładowi podczas przerabiania ich na przetwory. Spożywanie świeżych, surowych owoców zaleca się w leczeniu szkorbutu, paradontozy, tzw. osłabienia wiosennego oraz grypy i przeziębienia[potrzebny przypis].
Roślina przemysłowa
Owoce kiwi zawierają aktynidainę(inne języki), będącą enzymem z klasy proteaz[6][7][8][9], stosowaną w przemyśle spożywczym do koagulacji mleka[7] i zmiękczania mięsa[7][8][9]. Ponadto, dzięki jej obecności, zarówno owoce, jak i sok z nich uzyskiwany mają właściwości antybakteryjne[9].
Właściwości koagulacyjne aktynidyny sprawiają, że owoców kiwi nie należy używać do sporządzania koktajli mlecznych[3].
Jest sadzona w parkach i przydomowych ogródkach.
Zmienność
Istnieje jedna odmiana botaniczna Actinidia chinensis Planch. var. chinensis[4] oraz wiele odmian uprawnych (kultywarów) wyhodowanych przez ogrodników. W Nowej Zelandii wyhodowany został nowy kultywar o owocach o żółtym miąższu i mniej owłosionej skórce. Owoce są mniej cierpkie niż zielone kiwi. Ich sprzedaż rośnie.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-12] (ang.).
- ↑ a b c d e f Eliza Lamer-Zamarska: Owoce egzotyczne. Wrocław: Astrum, 1996, s. 26-29. ISBN 83-7249-122-4.
- ↑ a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-07-20].
- ↑ a b Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 15. ISBN 83-214-0140-6.
- ↑ Enzyme entry: EC 3.4.22.14, [w:] Enzyme nomenclature database, SIB Swiss Institute of Bioinformatics (ang.).
- ↑ a b c George I.G.I. Katsaros George I.G.I., GeorgeG. Tavantzis GeorgeG., Petros S.P.S. Taoukis Petros S.P.S., Production of novel dairy products using actinidin and high pressure as enzyme activity regulator, „Innovative Food Science & Emerging Technologies”, 11 (1), 2010, s. 47–51, DOI: 10.1016/j.ifset.2009.08.007 [dostęp 2023-12-01] (ang.).
- ↑ a b Alaa A.A.A. Bekhit Alaa A.A.A. i inni, Exogenous Proteases for Meat Tenderization, „Critical Reviews in Food Science and Nutrition”, 54 (8), 2014, s. 1012–1031, DOI: 10.1080/10408398.2011.623247 [dostęp 2023-12-01] (ang.).
- ↑ a b c HananH. Eshamah HananH. i inni, Antibacterial effects of natural tenderizing enzymes on different strains of Escherichia coli O157:H7 and Listeria monocytogenes on beef, „Meat Science”, 96 (4), 2014, s. 1494–1500, DOI: 10.1016/j.meatsci.2013.12.010 [dostęp 2023-12-01] (ang.).
- Britannica: plant/kiwi-fruit
- BioLib: 163478
- EoL: 392751
- Flora of China: 200013894
- Flora of North America: 200013894
- GBIF: 3189694
- identyfikator iNaturalist: 55149
- IPNI: 828396-1
- ITIS: 506775
- NCBI: 3625
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2620644
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:828396-1
- Tela Botanica: 723
- identyfikator Tropicos: 500001
- USDA PLANTS: ACCH5
- CoL: 64Q3F