Czosnaczek pospolity
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | kapustowate | ||
Rodzaj | czosnaczek | ||
Gatunek | czosnaczek pospolity | ||
Nazwa systematyczna | |||
Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara & Grande Bull. Orto Bot. Regia Univ. Napoli 3:418. 1913 | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Czosnaczek pospolity (Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara et Grande) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Występuje na obszarze Europy, w Afryce Północnej oraz Azji zachodniej i południowej. W Polsce gatunek pospolity. Roślina inwazyjna na innych kontynentach.
Rozmieszczenie geograficzne
Naturalny zasięg gatunku obejmuje całą Europę, północne krańce Afryki (Maroko, Tunezja) oraz południowo-zachodnią i środkową Azję sięgając po Kazachstan, Sinciang, Tybet, Nepal i północno-zachodnie Indie[3]. Jako gatunek zawleczony i inwazyjny występuje w USA, Kanadzie i Argentynie[3][4].
W Polsce gatunek jest pospolity niemal na całym obszarze, rzadziej spotykany jest tylko w północno-wschodniej części kraju i w łódzkim[5].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Alliaria_petiolata_Czosnaczek_pospolity_2020-04-19_02.jpg/180px-Alliaria_petiolata_Czosnaczek_pospolity_2020-04-19_02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Alliaria_petiolata_03_ies.jpg/180px-Alliaria_petiolata_03_ies.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Alliaria_petiolata_Czosnaczek_pospolity_2022-06-21_02.jpg/180px-Alliaria_petiolata_Czosnaczek_pospolity_2022-06-21_02.jpg)
- Pokrój
- Wysokość 30-100 cm[6][7], rzadko od 15 do 130 cm[4]. W pierwszym roku wegetacji wyrasta rozeta liści blisko gruntu, która pozostaje zielona przez zimę. Wiosną drugiego roku wykształca dorosłą, kwitnącą postać. Po wydaniu nasion liście obumierają, sucha łodyga z częścią owoców pozostaje jeszcze przez lato.
- Łodyga
- Przeważnie pojedyncza, jeżeli roślina rośnie w pełnym świetle, może być krzaczasto rozgałęziona. Prosto wzniesiona, gęsto ulistniona, kanciasta, w dolnej części odstająco owłosiona (włoski do 1,5 mm długości), poza tym naga[4].
- Liście
- Cienkie, nagie (dolne mogą być owłosione[4], owłosione są też ogonki[7]). Dolne długoogonkowe (ogonek o długości 3-16 cm), okrągłojajowate lub nerkowate (zwykle od 3 do 16 cm szerokości, nieco krótsze niż szerokie)[4], na brzegu karbowane lub piłkowane. Górne liście z coraz krótszymi ogonkami, trójkątne do jajowatych, u nasady sercowate, na brzegu nieregularnie ząbkowane, czasem nawet wrębne[7], na szczycie zaostrzone. Młode liście jasnozielone[6][4].
- Kwiaty
- Małe, zebrane po kilka w grona wyrastające z kątów najwyższych liści. Kwiaty mają cztery jasnozielone, wąsko jajowate działki kielicha o długości ok. 3 mm, cztery białe, odwrotnie jajowate płatki korony o długości 4–8 mm, 6 pręcików, 4 z nich dłuższe o nitkach długości 2–3,5 mm, z pylnikami o długości do 1 mm[4]. Nitki pręcików spłaszczone[7].
- Owoce
- Czterokanciasta łuszczyna[8][7] o długości (2-)3-7(-8) cm i szerokości 1,2-2,5 mm[4] dojrzewające na znacznie od nich krótszych szypułkach, grubości podobnej jak łuszczyny[7]. Nasiona silnie pomarszczone[7], szorstkie, brunatne do czarnych, długości od 2 do 4,5 mm[4].
Biologia i ekologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Alliaria_petiolata_Czosnaczek_pospolity_2020-04-24_01.jpg/220px-Alliaria_petiolata_Czosnaczek_pospolity_2020-04-24_01.jpg)
Roślina dwuletnia (rzadko roczna lub bylina)[7], hemikryptofit. Kwitnie od kwietnia do czerwca, a w górach do lipca[7]. Siedlisko: gatunek leśny, występuje głównie w lasach liściastych i zbiorowiskach skrajów lasów, także na siedliskach ruderalnych – pod płotami, na przydrożach, na nasypach kolejowych[7].
Preferuje gleby gliniasto-piaszczyste i żwirowe, o dużej zawartości próchnicy i składników pokarmowych. W Polsce występuje na niżu, czasem na niższych partiach Karpat[6]. Roślina azotolubna. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Glechometalia[9]. Liczba chromosomów 2n = 36, 42[10][7].
Na liściach żerują larwy wielu gatunków motyli (zorzynek rzeżuchowiec, bielinek bytomkowiec, bielinek rzepnik, paśnik chrzaniak).
- Cechy fitochemiczne
- W części nadziemnej rośliny zawarty jest olejek gorczyczny o bardzo ostrym smaku, flawonoid aliarozyd, glikozyd izosiarkocyjaninowy[11]. Po roztarciu roślina silnie pachnie czosnkiem[7]. W korzeniach stwierdzono glukonasturcynę, a w nasionach kardenolidy. Mimo to jest praktycznie nieszkodliwy. Spożyty przez krowy może spowodować nieprzyjemny smak mleka[11].
Zastosowanie
- Roślina lecznicza – używany dawniej do okładania ropiejących i trudno gojących się ran i wrzodów.
- Sztuka kulinarna – liście wykorzystywane we Francji jako składnik sałatek[6][8]. Używany również jako przyprawa[6].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ a b c Taxon: Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara & Grande. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-04-23].
- ↑ a b c d e f g h i Alliaria petiolata (M. Bieberstein) Cavara & Grande. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-04-23].
- ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 48, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
- ↑ a b c d e Ursula Stichmann-Marny, Erich Kretzschmar: Przewodnik. Rośliny i Zwierzęta. Warszawa: Multico, 1997, s. 288. ISBN 83-7073-092-2.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. IV. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1985, s. 144-145. ISBN 83-01-05853-6.
- ↑ a b F. Činčura, V. Feráková, J. Májovský, L. Šomšak, J. Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 104. ISBN 83-09-01473-2.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Alliaria petiolata na Flora of China [dostęp 2014-01-14].
- ↑ a b Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1982, s. 195. ISBN 83-09-00660-8.
Bibliografia
- Ursula Stichmann-Marny, Erich Kretzschmar: Przewodnik. Rośliny i Zwierzęta. Warszawa: Multico, 1997. ISBN 83-7073-092-2.
- SNL: løkurt
- BioLib: 39017
- EoL: 596346
- EUNIS: 163080
- Flora of China: 200009178
- Flora of North America: 200009178
- FloraWeb: 280
- GBIF: 5376075
- identyfikator iNaturalist: 56061
- IPNI: 1176324-2
- ITIS: 184481
- NCBI: 126270
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2628680
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:1176324-2
- Tela Botanica: 2913
- identyfikator Tropicos: 4100299
- USDA PLANTS: ALPE4
- CoL: BTPF