Dereń
![]() | Ten artykuł dotyczy botaniki. Zobacz też: jezioro Dereń. |
![]() Dereń jadalny | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | astropodobne | ||||
Rząd | dereniowce | ||||
Rodzina | dereniowate | ||||
Rodzaj | dereń | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Cornus L. Sp. Pl. 117. 1753[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Cornus mas L.[4] | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Cornus_alba_10_ies.jpg/220px-Cornus_alba_10_ies.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Cornus_kouzsa_%28Kouza_Dogwood%29_%2835032751955%29.jpg/220px-Cornus_kouzsa_%28Kouza_Dogwood%29_%2835032751955%29.jpg)
Dereń (Cornus L.) – rodzaj krzewów z rodziny dereniowatych (Cornaceae). Obejmuje 50 gatunków[3]. Rośliny te występują głównie w strefie umiarkowanej półkuli północnej z nielicznymi przedstawicielami sięgającymi obszaru okołobiegunowego oraz strefy tropikalnej. Do polskiej flory należą cztery gatunki, w tym jeden wymarły (dereń szwedzki C. suecica), dwa introdukowane (biały C. alba i rozłogowy C. sericea) oraz jeden rodzimy dziko rosnący – dereń świdwa C. sanguinea. Derenie rosną w różnych formacjach i siedliskach – na torfowiskach, w lasach i zaroślach, na terenach suchych, na nizinach i w górach[5].
Liczne gatunki z tego rodzaju uprawiane są jako rośliny ozdobne. Ze względu na efektowne kwiatostany (przy czym kwiaty są w nich drobne, a okazałe są podsadki) uprawia się zwłaszcza derenia kousa C. kousa i kwiecistego C. florida[6], ale też niskiego derenia kanadyjskiego C. canadensis[7]. Z powodu wczesnowiosennego kwitnienia uprawiane są dereń jadalny C. mas i lekarski C. officinalis. Walorem niektórych gatunków (np. derenia białego C. alba) są efektownie wybarwione, bezlistne pędy w okresie zimowym. Niektóre gatunki zdobione są przez owoce, np. dereń pomarszczony C. rugosa i Cornus racemosa. Oryginalny, pagodowy pokrój jest głównym walorem derenia pagodowego C. controversa i skrętolistnego C. alternifolia. W przypadku różnych gatunków wyhodowano także oryginalne odmiany o liściach pstrych. Jadalnych owoców wykorzystywanych do wyrobu przetworów dostarczają wielkoowocowe gatunki, takie jak dereń jadalny C. mas i lekarski C. officinalis[6][5].
Dereń świdwa dostarcza bardzo twardego drewna wykorzystywanego m.in. do wyrobu szpul i patyków do szaszłyków. Drewno derenia Nuttalla C. nuttallii służy do wyrobu narzędzi i mebli. Niektóre gatunki wykorzystywane są także jako rośliny lecznicze[7].
Rozmieszczenie geograficzne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Cornus_canadensis_6_%285097236993%29.jpg/220px-Cornus_canadensis_6_%285097236993%29.jpg)
Rodzaj szeroko rozprzestrzeniony w strefie umiarkowanej na półkuli północnej, sięgający także obszarów okołoarktycznych na północy i do strefy tropikalnej na południu, przy czym w strefie równikowej rośliny te reprezentowane są przez pojedyncze gatunki występujące na obszarach górskich Afryki i północno-zachodniej Ameryki Południowej. Najwięcej jest ich w Azji – tylko w Chinach 25 rośnie gatunków[8]. W Ameryce Północnej obecnych jest 20 gatunków[9], a w Europie 4[7], z czego w Polsce były dwa, ale wymarł dereń szwedzki C. suecica i został tylko dereń świdwa C. sanguinea. Introdukowane i dziczejące są dwa gatunki: dereń biały C. alba i rozłogowy C. sericea. Inne spotykane są tylko w uprawie[10].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Cornus-controversa-habitus_%28cropped%29.jpg/220px-Cornus-controversa-habitus_%28cropped%29.jpg)
- Pokrój
- Drzewa i krzewy, rzadko rośliny zielne[8] (opisywane też jako kłączowe półkrzewy[2]). Największe rozmiary (do 25 m wysokości) osiąga dereń Nuttalla C. nuttallii[6]. Młode pędy są na przekroju okrągłe lub słabo czworoboczne, często nieco zgrubiałe w węzłach[8], u niektórych gatunków lub odmian jaskrawoczerwone, żółte lub zielone, z rdzeniem białym, rzadziej brązowym[6]. Starsze pędy są okrągłe na przekroju, zwykle z okazałymi przetchlinkami i śladami po opadłych liściach[8]. Różne części roślin, zwłaszcza młode, są owłosione, włoski są przylegające i często dwuramienne lub odstające[6].
- Liście
- Sezonowe i zimozielone, naprzeciwległe, rzadziej skrętoległe[5], są bez przylistków, zwykle ogonkowe, rzadko siedzące[8]. Liście są pojedyncze i całobrzegie, o blaszce okrągłej do lancetowatej, najczęściej eliptycznej do jajowatej, na wierzchołku zaostrzonej i nasadzie zaokrąglonej lub klinowatej. Długość liści wynosi zwykle od ok. 4 do 12 cm, największe mają 16 cm (u C. macrophylla i C. florida). Użyłkowanie liścia jest charakterystycznie łukowate[6].
- Kwiaty
- Obupłciowe, 4-krotne. Zebrane są w kwiatostany zwykle szczytowe, rzadziej tworzące się w kątach liści – wierzchotki, wiechy, baldachy, baldachogrona i główki. Wsparte są one 4, rzadziej 6 podsadkami, w części gatunków drobnymi i szybko odpadającymi, u innych okazałymi i trwałymi. Kielich jest rurkowaty, przylegający do zalążni, z ząbkami drobnymi lub uciętymi. Płatki korony niezbyt okazałe, białe, żółte do czerwonych. Pręciki cztery, międzyległe względem płatków. Zalążnia dolna, powstaje z dwóch, rzadziej trzech lub czterech owocolistków zawierających pojedyncze zalążki. Szyjka słupka zwykle krótka, walcowata lub maczugowata, zwieńczona znamieniem uciętym, dyskowatym lub główkowatym, rzadko dwułatkowym[8].
- Owoce
- Pestkowce różnej barwy (białe, czerwone, niebieskie do czarnych), o owocni mięsistej lub soczystej, pojedyncze lub złączone w owocostan, zwykle z jednym lub dwoma nasionami[8][6]. Owoce są kuliste lub eliptycznie wydłużone, osiągają zwykle do 1 cm średnicy, największe osiągają do 2–3 cm długości[6].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj siostrzany dla rodzaju alangium Alangium, wraz z którym wchodzi w skład podrodziny Cornoideae w rodzinie dereniowatych Cornaceae z rzędu dereniowców Cornales[11][2]. W różnych systemach klasyfikacyjnych pozycja systematyczna jest zgodna, zmienia się tylko klasyfikacja blisko spokrewnionych rodzajów, albo klasyfikacja w obrębie rodzaju, z którego np. w systemie Takhtajana z 2009 wyodrębniano poza Cornus jeszcze trzy inne rodzaje – Swida, Afrocrania i Cynoxylon[12]. W sumie różni autorzy na podstawie różnic morfologicznych dzielili derenie na takie rodzaje jak: Arctocrania (Endlicher) Nakai, Benthamia Lindley, Benthamidia Spach, Chamaepericlymenum Hill, Cynoxylon (Rafinesque) Small, Eukrania Rafinesque, Macrocarpium (Spach) Nakai, Swida Opiz i Thelycrania (Dumortier) Fourreau[9].
- Cornus × acadiensis Fernald
- Cornus alba L. – dereń biały
- Cornus alternifolia L.f. – dereń skrętolistny
- Cornus amomum Mill. – dereń błękitny
- Cornus × arnoldiana Rehder – dereń Arnolda
- Cornus asperifolia Michx. – dereń szorstkolistny
- Cornus austrosinensis W.P.Fang & W.K.Hu
- Cornus bretschneideri L.Henry – dereń Bretschneidera
- Cornus canadensis L. – dereń kanadyjski
- Cornus capitata Wall. – dereń główkowaty
- Cornus chinensis Wangerin
- Cornus controversa Hemsl. – dereń pagodowy
- Cornus darvasica (Pojark.) Pilip. – dereń darwaski
- Cornus disciflora Moc. & Sessé ex DC.
- Cornus drummondii C.A.Mey. – dereń Drummonda
- Cornus excelsa Kunth
- Cornus eydeana Q.Y.Xiang & Y.M.Shui
- Cornus florida L. – dereń kwiecisty
- Cornus foemina Mill.
- Cornus × friedlanderi W.H.Wagner
- Cornus glabrata Benth. – dereń łysiejący
- Cornus hemsleyi C.K.Schneid. & Wangerin – dereń Hemsleya
- Cornus hongkongensis Hemsl.
- Cornus iberica Woronow – dereń iberyjski, d. gruziński
- Cornus koehneana Wangerin
- Cornus kousa Bürger ex Hance – dereń kousa
- Cornus × lepagei Gervais & Blondeau
- Cornus macrophylla Wall. – dereń wielkolistny
- Cornus mas L. – dereń jadalny, d. właściwy
- Cornus meyeri (Pojark.) Pilip. – dereń Meyera
- Cornus multinervosa (Pojark.) Q.Y.Xiang
- Cornus nuttallii Audubon ex Torr. & A.Gray – dereń Nuttalla
- Cornus obliqua Raf. – dereń ukośny, d. blady
- Cornus oblonga Wall.
- Cornus officinalis Siebold & Zucc. – dereń lekarski, d. japoński
- Cornus oligophlebia Merr.
- Cornus papillosa W.P.Fang & W.K.Hu
- Cornus parviflora S.S.Chien
- Cornus peruviana J.F.Macbr.
- Cornus quinquenervis Franch. – dereń skąpożyłkowy
- Cornus racemosa Lam.
- Cornus rugosa Lam. – dereń pomarszczony
- Cornus sanguinea L. – dereń świdwa
- Cornus schindleri Wangerin
- Cornus sericea L. – dereń rozłogowy
- Cornus sessilis Torr.
- Cornus × slavinii Rehder
- Cornus suecica L. – dereń szwedzki
- Cornus sunhangii T.Deng, Z.Y.Lv & Zhi M.Li
- Cornus torreyi S.Watson – dereń kanadyjski
- Cornus ulotricha C.K.Schneid. & Wangerin – dereń Torreya
- Cornus unalaschkensis Ledeb.
- Cornus volkensii Harms
- Cornus walteri Wangerin – dereń Waltera
- Cornus wilsoniana Wangerin
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-28] (ang.).
- ↑ a b c d Cornus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-24].
- ↑ Cornus. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-28].
- ↑ a b c Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 326. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. Tom II. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 168-196. ISBN 83-01-11074-0.
- ↑ a b c David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 236, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g Jenny Qiuyun Xiang, David E. Boufford: Cornaceae (Dumortier) Dumortier. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-24].
- ↑ a b Cornus Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-24].
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 62-63, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 181, 1, s. 1–20, 2016. DOI: 10.1111/boj.12385.
- ↑ Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer Netherlands, 2009, s. 453. ISBN 978-1-4020-9609-9.
- Britannica: plant/dogwood
- БРЭ: 2952793
- SNL: Cornus
- DSDE: kornel
- EoL: 60422
- Flora of China: 108042
- Flora of North America: 108042
- GBIF: 3082226
- identyfikator iNaturalist: 47193
- IPNI: 12064-1
- ITIS: 27798
- NCBI: 4281
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:330228-2
- Tela Botanica: 86225
- identyfikator Tropicos: 40014445
- USDA PLANTS: CORNU
- identyfikator taksonu Fossilworks: 54721
- CoL: 8VWH2