Dusza człowieka w socjalizmie
![]() Pierwsza strona eseju zamieszczone w lutowym numerze Fortnightly Review z 1891 | |||
Autor | Oscar Wilde | ||
---|---|---|---|
Typ utworu | esej | ||
Data powstania | 1891 | ||
Wydanie oryginalne | |||
Język | |||
Data wydania | luty 1891 | ||
Wydawca | Fortnightly Review | ||
Pierwsze wydanie polskie | |||
Data wydania polskiego | |||
Przekład | Leo Belmont | ||
| |||
|
Dusza człowieka w socjalizmie (ang. The Soul of Man under Socialism) – esej Oscara Wilde’a z 1891, w którym autor przedstawia swój socjalistyczno-wolnościowy światopogląd oraz krytykę organizacji charytatywnych. Dzieło powstało pod wpływem filozofii anarchistycznej, którą Wilde się zainteresował po lekturze dzieł Piotra Kropotkina.
Informacje ogólne
W eseju Wilde twierdzi, że w kapitalizmie „większość ludzi marnuje swoje życie oddając się niezdrowemu i przesadnemu altruizmowi – a właściwie są zmuszeni by je marnować”. Zamiast realizować swoje prawdziwe talenty, tracą czas na rozwiązywanie problemów społecznych spowodowanych przez kapitalizm, nie zważając na trudy życia codziennego. W ten sposób wrażliwi ludzie „z pełną powagą i rzewnie oddają się naprawianiu zła, które widzą. Ale ich zabiegi nie leczą choroby, a jedynie ją przedłużają”, ponieważ, jak twierdzi Wilde, „prawdziwym celem powinna być próba odbudowania społeczeństwa na takich zasadach, by nędza nie była możliwa”[3].
Esej został pierwszy raz opublikowany w 1891 na łamach Fortnightly Review. W 1895 wyszła jego książkowa wersja, tym razem pod tytułem Dusza Człowieka (ang. The Soul of Man)[4].
Treść
Wilde nie postrzegał dobroci i altruizmu jako problemu samego w sobie; to, co go martwiło, to jego błędne zastosowanie w sposób, który pozostawia nierozwiązane przyczyny problemu: „cnoty altruistyczne w rzeczywistości przeszkadzają w osiągnięciu tego celu. Podobnie jak najgorszymi właścicielami niewolników byli ci z nich, którzy dobrze traktowali swoich niewolnych, w ten sposób nie dając im pojąć okropności systemu, któremu byli podlegli, tak samo w dzisiejszej Anglii ludźmi, którzy czynią najwięcej zła, są ci, którzy próbują uczynić najwięcej dobrego” przy jednoczesnym zachowaniu systemu[3].
Największa troska Wilde’a była związana z duszą człowieka; kiedy analizował ubóstwo oraz jego przyczyny i skutki, nie tylko materialny dobrobyt ubogich go dręczył, ale również niemożliwość osiągnięcia przez nich samoświadomości i oświecenia, na co nie pozwalało społeczeństwo. Za symbol najwyższego indywidualisty uznał Jezusa z Nazaretu. Wilde opowiadał się za socjalizmem, który „będzie stanowił wartość z tego powodu, iż będzie prowadził do Indywidualizmu” i „poprzez zamianę własności prywatnej na dobro publiczne, a współzawodnictwa na współdziałanie, przywróci społeczeństwu właściwy mu stan zdrowego organizmu i zapewni byt materialny każdemu członkowi społeczeństwa”[3].
Wilde badał warunki polityczne niezbędne do pełnego samorozwoju i oddania się sztuce, argumentując: „Sztuka jest Indywidualizmem, a Indywidualizm – siłą dezintegrującą i rozbijającą. To właśnie stanowi o jego wielkiej wartości, bo tym, co zamierza rozbić, są: monotonia typowości, niewola zwyczaju, tyrania przyzwyczajenia i redukcja człowieka do poziomu maszyny”[3].
Autor podkreśla, że socjalizm „indywidualny” należy oddzielić od „Socjalizmu Autorytarnego” (rządowego-centralnego), opowiadając się za bardziej wolnościowym podejściem: „Jeśli Socjalizm ma być autorytarny; jeśli rządy mają zostać wyposażone we władzę ekonomiczną, jak dziś wyposażone są we władzę polityczną; jednym słowem, jeśli mamy mieć Tyranie Przemysłowe, wtedy ostatni stan ludzkości będzie gorszy od pierwszego”[3].
W społeczeństwie socjalistycznym ludzie będą mieli możliwość realizacji swoich talentów; „każdy członek społeczeństwa będzie miał swój udział w ogólnym bogactwie i szczęściu społeczeństwa”. Wilde dodał, że „z drugiej strony, Socjalizm będzie stanowił wartość z tego powodu, iż będzie prowadził do Indywidualizmu”, ponieważ jednostki nie będą już musiały obawiać się ubóstwa czy głodu. Ten indywidualizm chroniłby z kolei przed wykorzystywaniem przez rządy swojej władzy nad obywatelami. Jednak Wilde opowiadał się za niekapitalistycznym indywidualizmem: „Owszem, można powiedzieć, iż ten Indywidualizm, który powstaje w warunkach własności prywatnej nie jest zawsze ani nawet z zasady, dobry czy wspaniały”. W ten sposób socjalizm, w wyobraźni Wilde’a, uwolniłby ludzi od pracy fizycznej i pozwoliłby im poświęcić swój czas na twórcze poszukiwania, rozwijając w ten sposób ich duszę. Swoją pracę kończy słowami: „Nowy Indywidualizm – to nowy Hellenizm”[3].
Interpretacja
Dominującą tendencją w rosnącym ruchu anarchistycznym był tzw. anarchokomunizm, propagowany przez zwolenników imigranta rosyjskiego księcia Piotra Kropotkina, który w roku 1886 rozpoczął swój długi pobyt w Anglii. Kropotkin stał się intelektualnym mentorem rozmaitych grup anarchistycznych w Anglii i poza jej granicami. Oscar Wilde już wcześniej wykazywał sile przywiązanie do idei wolności, co m.in. widać w Sonecie do wolności (ang. Sonnet to Liberty), natomiast dopiero po lekturach pism Kropotkina ogłosił się anarchistą. W De Profundis, opisał go jako „człowieka o duszy pięknego białego Chrystusa przybywającego z Rosji”[5] (Wilde 1905, s. 96). Niemniej jednak w Duszy ludzkiej w socjalizmie dostrzec można większy wpływ filozofii Williama Godwina aniżeli Kropotkina[4].
Według anarchistycznego historyka George’a Woodcocka „celem Wilde’a w Duszy ludzkiej w socjalizmie jest poszukiwanie społeczeństwa najbardziej sprzyjającego artyście. […] dla Wilde’a sztuka jest bowiem najwyższym celem, zawierającym w sobie oświecenie i regenerację, któremu musi być podporządkowane wszystko inne w społeczeństwie. […] Wilde jest anarchistą poprzez estetyzm”. Woodcock nazwał esej „Najambitniejszym wkładem w anarchizm literacki w latach 90 XIX wieku” i stwierdził, że miała na niego wpływ głównie myśl Williama Godwina[6].
Przypisy
- ↑ BiblioNETka » Portret Doriana Graya {Wilde Oscar} – książka, księgarnia.
- ↑ OscarO. Wilde OscarO., Dusza człowieka w epoce socyalizmu, Polona, 1908 [dostęp 2020-03-30] (pol.).
- ↑ a b c d e f OscarO. Wilde OscarO., Dusza ludzka w socjalizmie, Wydawnictwo Domowe Agnostyków „WDA”, 2007 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-30] (pol.).
- ↑ a b AndrzejA. Diniejko AndrzejA., Oscara Wilde’a wizja socjalizmu estetycznego, „Zeszyty Naukowe Uczelni Vistula”, 1, 2017, s. 104–121, ISSN 2353-2688 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-30] (pol.).
- ↑ OscarO. Wilde OscarO., De Profundis, [w:] Collected Works of Oscar Wilde: The Plays, the Poems, the Stories and the Essays Including De Profundis, Wordsworth Editions, 1997, s. 1092, ISBN 978-1-85326-397-2 (ang.).
- ↑ GeorgeG. Woodcock GeorgeG., Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements, The World Publishing Company, 1962, s. 447 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-30] (ang.).
Linki zewnętrzne
- Dusza ludzka w socjalizmie. innyswiat.most.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-03-30)]. na stronie czasopisma Inny Świat (pol.)
- Britannica: topic/The-Soul-of-Man-Under-Socialism