Dziuplaki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Sturnus_vulgaris_-Southend-on-Sea%2C_Essex%2C_England_-nest-8.jpg/220px-Sturnus_vulgaris_-Southend-on-Sea%2C_Essex%2C_England_-nest-8.jpg)
Dziuplaki – gatunki ptaków, które zakładają gniazda w dziuplach, a także różnego rodzaju wnękach i szczelinach (próchniejących drzew, skał, murów, wśród kamieni) oraz w norach ziemnych[1][2].
W Polsce są to na przykład dzięcioły, szpak, sikory, muchołówki, kowalik, pełzacz leśny i ogrodowy, wróbel mazurek i domowy, większość sów, dudek, kraska, siniak, gągoł, gniazdująca w szczelinach skalnych i pod kamieniami białorzytka, wygrzebująca nory brzegówka[3].
Dziuplaki gnieżdżące się w dziuplach dzieli się na pierwotne, czyli takie które samodzielnie wykuwają dziuple (u nas dzięcioły z wyjątkiem krętogłowa), oraz wtórne, czyli takie, które korzystają z dziupli istniejących (większość dziuplaków[4], np. szpak)[5]. Niektóre krajowe sikory mogą zajmować dziuple gotowe jak i wydłubywać własne w miękkim, zbutwiałym drewnie[6][5][7][8][3].
Nie wszystkie dziuplaki gnieżdżą się wyłącznie w dziuplach[9].
Dziuplaki cechuje na ogół jasna, jednolita, niemaskująca barwa skorupki jaj[4].
Miejsca gniazdowania dziuplaków
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Nesting_hole_inspector_%2821086215355%29.jpg/220px-Nesting_hole_inspector_%2821086215355%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Ladder-back_Woodpecker_on_Cactus.jpg/220px-Ladder-back_Woodpecker_on_Cactus.jpg)
Dziuple drzew
Dziuplaki gnieżdżące się w dziuplach drzew można podzielić na pierwotne i wtórne:
Dziuplaki pierwotne
Dziuplaki pierwotne są to gatunki ptaków gnieżdżące się w dziuplach, które same wykuwają[5].
- Gatunki krajowe
- dzięcioły z wyjątkiem krętogłowa[3][5][10]: dzięcioł czarny, zielony, zielonosiwy, duży, średni, białogrzbiety, dzięciołek, trójpalczasty[3]
Dzięcioły znane są jako gatunki zwornikowe (kluczowe) lub inżynieryjne, ponieważ z ich dziupli korzystają potem inne gatunki (dziuplaki wtórne). Takiej roli jednak nie odgrywają w Puszczy Białowieskiej, gdzie jest dużo dziupli powstałych samoczynnie[5].
- dzięcioły z wyjątkiem krętogłowa[3][5][10]: dzięcioł czarny, zielony, zielonosiwy, duży, średni, białogrzbiety, dzięciołek, trójpalczasty[3]
- Gatunki inne – przykłady:
- dzięcioł pasiasty (Dryobates scalaris) – nie tylko w drzewach, ale też. m.in. w kaktusach[11]
- dzięciur kaktusowy (Melanerpes uropygialis), również z rzędu dzięciołowych – w kaktusach, zwykle Saguaro, lub w martwym drewnie[11]
- brodacze (Capitonidae), z rzędu dzięciołowych – w butwiejących konarach[2][1]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Rufous_Necked_Hornbill_2.jpg/220px-Rufous_Necked_Hornbill_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Ninho_de_Tucanos_3.jpg/220px-Ninho_de_Tucanos_3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Great_tit_feeding_chick_retuschiert.jpg/220px-Great_tit_feeding_chick_retuschiert.jpg)
Dziuplaki wtórne
Dziuplaki wtórne są to gatunki ptaków, które gnieżdżą się w dziuplach już istniejących[5]. Tak postępuje większość gatunków dziuplaków[4].
- Gatunki krajowe:
- krętogłów – jako jedyny polski dzięcioł nie wykuwa dziupli, ale zajmuje gotowe[5][10]
- gągoł[3]
- tracz nurogęś[3]
- większość sów: sóweczka, włochatka[5][3], pójdźka, puszczyk, puszczyk uralski, syczek[3], płomykówka[6]. Sóweczka czasem w dziupli po dzięciołach pstrych, włochatka często w dziuplach wykutych przez dzięcioła czarnego. Płomykówka głównie wewnątrz budynków[3], ale również i w dziuplach[6].
- gołąb siniak – dziupla wykuta zwykle przez dzięcioła czarnego[3][5] lub zielonego[3]
- jerzyk – niekiedy w północno-wschodniej Polsce[3]
- kraska – dziupla wykuta zwykle przez dzięcioła czarnego[3][9] lub zielonego[3]. W innych częściach Europy może gnieździć się w norach w ścianach urwisk[1].
- dudek[3]
- kawka[3]
- szpak
- muchołówki: żałobna, białoszyja[3][5], szara, mała. Muchołówki szara i mała w dziuplach półodkrytych[3].
- pleszka[3]
- pełzacz leśny i ogrodowy – szczeliny drzew, za odstającą korą[3]
- kowalik[3]
- część sikor: bogatka, modraszka[3][5], sosnówka[3]
- mazurek (wróbel mazurek) – zwykle skrzynki lęgowe i szczeliny w drewnianych budynkach[3]
- wróbel (wróbel domowy) – szczeliny budynków oraz między innymi dziuple i skrzynki lęgowe[3]
- Nie wszystkie wymienione wyżej ptaki gnieżdżą się wyłącznie w dziuplach[9][3]. Niektóre wykorzystują skrzynki lęgowe, zabudowania, szczeliny skał, murów, stare gniazda dużych ptaków, nory itp.[3]. Puszczyki mogą przejąć gniazdo wiewiórki, kawka (Corvus monedula) zbudować gniazdo – bezładną zbieraninę gałązek – w rozwidleniu gałęzi[10]. Jerzyki pierwotnie gniazdowały w szczelinach skał (obecnie zaadaptowały się do przestrzeni miejskiej, która przypomina im skupisko skał). Gniazdujące w dziuplach jerzyki można w Polsce spotkać w Puszczy Knyszyńskiej oraz Augustowskiej[9].
- Gatunki inne – przykłady:
- gruchacze z rzędu żurawiowych[2][1]
- papugowe – najczęściej w dziuplach[2][1]
- sowniki z rzędu sownikowych[2]
- dzioborożce z rzędu dzioborożcowych – większość[2][1]
- tukany z rzędu dzięciołowych – większość, mogą poszerzać dziuple[1]
- piliki z rzędu trogonów – większość[2]
Gatunki trudne do zaklasyfikowania
Niektóre gatunki dziuplaków mogą korzystać z dziupli istniejących jak dziuplaki wtórne, albo wykuwać własne jak dziuplaki pierwotne. W Polsce są to sikory:
- czubatka – sama wykuwa dziuple[6] w rozkładającym się drewnie[6][7][10]. Czasem zajmuje istniejące dziuple, zwłaszcza po dzięciole dużym[7][8]. Rzadko wykorzystuje skrzynki lęgowe[3], stare duże gniazda ptaków lub gniazda wiewiórki[6].
- czarnogłówka – sama wykuwa dziuple[6][5] w zmurszałym, miękkim drewnie[6]. Sporadycznie zajmuje dziuple istniejące, naturalne lub po dzięciołach[6].
- sikora uboga – w przypadku drewna rozkładającego się może dziuple modyfikować[6], a nawet wykuwać własne[6][5]. W polskich lasach uważana za dziuplaka pierwotnego, ale Puszczy Białowieskiej jest wyłącznie dziuplakiem wtórnym[5]. W skrzynkach lęgowych gnieździ się sporadycznie[3][6].
Nory ziemne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/S%C3%AEvanok.jpg/220px-S%C3%AEvanok.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Cyanoliseus_patagonus_-Melado_Valley%2C_Chile-8.jpg/220px-Cyanoliseus_patagonus_-Melado_Valley%2C_Chile-8.jpg)
- Gatunki gnieżdżące się w wygrzebanych przez siebie norach:
- krajowe
- inne - przykłady:
- pingwin przylądkowy (Spheniscus demersus) - w guano[12]
- alki z rzędu siewkowych - niektóre[1]. Nurek[6] do 8 m[2].
- krabożer z rzędu siewkowych[6]
- rurkonose - wiele[6]
- patagonka z rzędu papugowych[13]
- kraska – u nas dziuple istniejące, ale w innych częściach Europy może gnieździć się w norach w ścianach urwisk[1].
- piłodzioby, również z rzędu kraskowych - do 12 m[1]
- płaskodziobki z rzędu kraskowych[1]
- złotopiórowce z rzędu dzięciołowych, czyli złotopióry Galbulidae i drzymy Bucconidae[1]
- Gatunki gnieżdżace się w istniejących norach, zwykle opuszczonych:
- krajowe
- ohar[3][2]
- tracz nurogęś – w przypadku braku starych dziuplastych drzew[3]
- inne - przykłady
- burzyk żółtodzioby z rzędu rurkonosych[2][6]. Na wyspie Skokholm w Walii nawet w zajętych norach króliczych[2].
- pójdźka ziemna z rzędu sów - w norach, m.in. piesków preriowych[2][11]
- krajowe
Szczeliny skalne
Gatunki krajowe gnieżdżace się zwykle dość głęboko w szczelinach skalnych, pod kamieniami:
- białorzytka[3]
- pomurnik – w szczelinach wysokich skał, zwykle głęboko[3]
Budowle owadów społecznych
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Psephotus_pulcherrimus.jpg/220px-Psephotus_pulcherrimus.jpg)
Gatunki krajowe nie gnieżdżą się w gniazdach owadów społecznych. Poniżej podane są przykłady ze świata z podziałem na miejsca gniazdowania:
- gniazda błonkskrzydłych:
- rdzawodrwal (Micropternus brachyurus) z rzędu dzięciołowych – nadrzewne gniazda (mrowiska) mrówek z rodzaju Crematogaster i innych spokrewnionych z nimi rodzajów[2]. Dzięcioł ten również odżywia się mrówkami z kolonii, w której gniazduje[14].
- trogon wyżynny (Trogon caligatus) z rzędu trogonów – gniazda os. Wcześniej wyjada wszystkie owady[14].
- termitiery
- nadrzewne
- niektóre zimorodki, zwłaszcza niektóre sterowniki[2] i łowce[2][15].
- niektóre papugowe, na przykład konura brazylijska[2][16], pomarańczowoczelna (Eupsittula canicularis)[17], stadniczka spiżowa (Brotogeris tirica)[2][16], żółtoczelna (B. sanctithomae), niebieskosterna (B. cyanoptera)[18], rodzaj Micropsitta[2]
- trogon czarnosterny (Trogon melanurus) z rzędu trogonów[18]
- drzym białobrody (Notharchus pectoralis) z rzędu dzięciołowych[19]
- bławatnik modry (Cotinga maculata) z rzędu wróblowych - gniazdo termitów nadrzewne[20], nieokreślne[16], w rozwidleniu gałęzi[20].
- naziemne
- nadrzewne i naziemne
- złotopiór rudosterny (Galbula ruficauda) z rzędu dzięciołowych - nory w brzegach, dziuple[21] oraz gniazda termitów naziemne[16][21] i nadrzewne[22].
- nadrzewne
- W gniazdach termitów gnieździ się co najmniej 49 gatunków ptaków, w tym 25% zimorodków[14][23]. Wiele ptaków zwykle nie odżywia się owadami z termitiery, w której gniazdują[14].
Dziuplaki i półdziuplaki
Półdziuplaki są to gatunki gnieżdżące się nie w dziupli zamkniętej ze wszystkich stron, z jednym wąskim otworem wejściowym, ale w różnego rodzaju szczelinach murów, próchniejących drzew, pod kamieniami. Spośród gatunków krajowych byłyby to na przykład pliszka siwa i górska[2], muchołówka szara[2] i mała[3], często białorzytka[2][3].
Kolor jaj
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Starling_eggs.jpeg/220px-Starling_eggs.jpeg)
Skorupki jaj gatunków ptaków gniazdujących w dziuplach, jamach i innych ciemnych ukryciach na ogól nie mają koloru kamuflującego, ale są jasnoniebieskie lub białe[6][11][3]. Inaczej mówiąc gatunków budujących gniazda ukryte (czyli dziuplaków) lub odkryte zamknięte, w przeciwieństwie do budujących gniazda odkryte otwarte, zwłaszcza naziemne[3]. Wynika to z braku selekcji w kierunku tworzenia jaj o maskujących deseniach[11]. Prawdopodobnie też ułatwia ich znalezienie przy słabym oświetleniu. Jeżeli dany gatunek dziuplaka miał przodków gnieżdżących się w gniazdach otwartych, może zachowywać wciąż ślady deseniu na skorupce[6][11]. Wśród dziuplaków są to na przykład nurek[11] i maskonur[6][11], sikory[11]. Z kolei biała lub kremowa barwa jaj gołębi może sugerować, że wszystkie gołębie były pierwotnie dziuplakiami[2].
Zmniejszanie wylotu dziupli
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Eingang_zur_Bruth%C3%B6hle_des_Kleibers.jpg/220px-Eingang_zur_Bruth%C3%B6hle_des_Kleibers.jpg)
Niektóre gatunki dziuplaków zmniejszają otwór dziupli.
Spośród gatunków krajowych robi tak kowalik[1], zalepiając go gliną[3][1] i iłem[3], czasem z dodatkiem nawozu krowiego[3]. Jest to odzwierciedlone w niektórych jego nazwach ludowych - kowal zalepiacz[24], lepiarz, zalepiarz[25].
Z kolei samica subtropikalnych i tropikalnych dzioborożców zalepia się od wnętrza w dziupli gliną i kałem na czas wysiadywania jaj i początkowy okres rozwoju piskląt. Pomaga jej w tym samiec[1].
Wyściółka gniazd
Niektóre gatunki dziuplaków nie wyściełają dziupli. Jest to sytuacja wyjątkowa wśród gniazdowników. Spośród gatunków krajowych są to dzięcioły i sowy (zajmujące dziuple oraz część innych). Gniazda niewysłane mają również gnieżdżące się w norach żołna i zimorodek, ponieważ zawierają jedynie odpowiednio chitynowe szczątki owadów lub ości ryb i chitynowe resztki owadów[3].
Znaczenie gniazdowania w dziuplach i jamach
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Glaucidium_passerinum-chicks2.jpg/220px-Glaucidium_passerinum-chicks2.jpg)
Zalety:
- większe bezpieczestwo[14][23]
- oszczędność energii[14][23]. Temperatura wewnątrz nor waha się w mniejszym zakresie niż na zewnątrz[23].
Wady:
- słaba wentylacja utrudnia oddychanie w norach, zwłaszcza głębokich[23]
Preferowane gatunki drzew
W Puszczy Białowieskiej najbardziej dziuplastymi i najchętniej wybieranymi przez dziuplaki drzewami są graby, głównie starsze, niestety wycinane w gospodarczych częściach puszczy na opał[5].
Skrzynki lęgowe a dziuple naturalne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/CollaredFlycatcher2010pl.jpg/220px-CollaredFlycatcher2010pl.jpg)
Skrzynki lęgowe odgrywają ważną rolę w lasach gospodarczych, ponieważ liczba dziupli jest tam niewystarczająca. Ponadto uważane są one za bezpieczniejsze od dziupli. W Puszczy Białowieskiej stwierdzono jednak, że jest w nich więcej pasożytów. Wynika to stąd, że w skrzynkach pozostałości gniazd gromadzą się z roku na rok w większym stopniu niż w dziuplach naturalnych. Ponadto okazało się, że działają one tam jak pułapki ekologiczne przyciągające drapieżniki[5].
Dziuplaki a gospodarka leśna
Z badań prowadzonych chociażby w Puszczy Białowieskiej wynika, że gospodarka leśna stwarza różnorakie zagrożenia dla dziuplaków (i innych ptaków). Obniżanie wieku drzewostanów i usuwanie starych oraz martwych drzew, na przykład świerków z kornikiem, sadzenie monokultur, zmniejszenie udziału kluczowych gatunków drzew (grab, osika) prowadzi do powstawania niedoboru dziupli, zubożenia bazy pokarmowej[5].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Mały słownik zoologiczny; Ptaki. Busse Przemysław (red.). Wyd. I. T. I i II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0563-0.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Wolfgang Makatsch: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę. Tłumaczył Paweł Kozłowski. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1957, s. 42-47.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar Jerzy Gotzman, Bolesław Jabłoński: Gniazda naszych ptaków. Tablice kolorowe Jerzy Desselberger. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1972.
- ↑ a b c Wojciech Gil: Tajemniczy las. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2010. ISBN 978-83-61633-18-1.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Dorota Czeszczewik, Wiesław Walankiewicz. Ekologia i biologia ptaków Puszczy Białowieskiej z perspektywy czterdziestoletnich badań. Ecology and biology of birds in the Białowieża Forest: a 40-year perspective. „Leśne Prace Badawcze / Forest Research Papers”. 77 (4), s. 332–340, Grudzień / December 2016. DOI: 10.1515/frp-2016-0034. ISSN 2082-8926.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Colin J. O. Harrison, Peter Castell: Bird Nests, Eggs and Nestlings of Britain and Europe with North Africa and the Middle East. Wyd. New Edition. London, Glasgow, New York, Sydney, Auckland, Toronto, Johannesburg: HarperCollinsPublishers, 1989, seria: Collins Field Guide. ISBN 0-00-220125-9. (ang.).
- ↑ a b c R. E. Denny, R. W. Summers. Nest site selection, management and breeding success of Crested Tits Parus cristatus at Abernethy Forest, Strathspey. „Bird Study”. 43 (3), s. 371-379, 1996. DOI: 10.1080/00063659609461031. ISSN 0006-3657. (ang.).
- ↑ a b François Lovaty. Occurrence of dead wood and nest sites for nesting by the Crested Tit Lophophanes cristatus: A case study in a Seaside Pine Pinus pinaster forest in West France. „Alauda”. 82 (1), s. 3–18, 2014. Société d'Etudes Ornithologiques de France. ISSN 0002-4619. (ang.).
- ↑ a b c d Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. Warszawa: MULTICO, 2007, s. 66, 166, 170, 240–245, 277–278. ISBN 978-83-7073-474-9.
- ↑ a b c d 4. Gniazda i miejsca odpoczynku. W: Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006, s. 97–99. ISBN 83-7319-860-1.
- ↑ a b c d e f g h i Paul J. Baicich, Colin J. O. Harrison: A guide to the Nests, Eggs, and Nestlings of North American Birds. Illustrations by Andrew Burton, Philip Burton and Terry O'Nele; Egg Photographs by F Greenaway and Clark Sumida. Wyd. Second Edition. San Diego, London, Boston, New York, Sydney, Tokyo, Toronto: Academic Press, 1997, seria: Collins Field Guide. ISBN 0-12-072831-1. (ang.).
- ↑ Richard B. Sherley, Barbara J. Barham, Peter J. Barham, T. Mario Leshoro i inni. Artificial nests enhance the breeding productivity of African Penguins (Spheniscus demersus) on Robben Island, South Africa. „Emu”. 112 (2), s. 97–106, 2012. DOI: 10.1071/MU11055. (ang.).
- ↑ Juan F. Masello, Petra Quillfeldt. Chick growth and breeding success of the Burrowing Parrot. „The Condor”. 104 (3), s. 574–586, 2002. DOI: 10.1093/condor/104.3.574. (ang.).
- ↑ a b c d e f Nicholas E. Collias. The evolution of nests and nest-building in birds. „Am. Zoologist”. 4, s. 175–190, 1964. DOI: 10.1093/icb/4.2.175. (ang.).
- ↑ Gregory B. P. Davies, Craig T. Symes, Hugh N. Chittenden3and, J. Richard Peek. Mangrove kingfishers (Halcyon senegaloides; Aves: Alcedinidae) nesting in arboreal Nasutitermes (Isoptera: Termitidae: Nasutitermitinae) termitaria in central Mozambique. „Annals of the Ditsong National Museum of Natural History”. 2, s. 146–152, 2012. (ang.).
- ↑ a b c d Marcelo Ferreira de Vasconcelos, Diego Hoffmann, Mércia Caroline de Araújo, Prinscila Neves Vasconcelos. Bird-termite interactions in Brazil: A review with perspectives for future studies. „Biota Neotrop.”. 15 (1), 2015. DOI: 10.1590/1676-06032014003514. (ang.).
- ↑ Tania Sanchez-Martinez, Katherine Renton. Availability and selection of arboreal termitaria as nest‐sites by Orange‐fronted Parakeets Aratinga canicularis in conserved and modified landscapes in Mexico. „Ibis”. 151 (2), s. 311–320, 2009. DOI: 10.1111/j.1474-919X.2009.00911.x. (ang.).
- ↑ a b Donald J. Brightsmith. Use of Arboreal Termitaria by Nesting Birds in the Peruvian Amazon. „The Condor”. 102 (3), s. 529–538, 2000. DOI: 10.1093/condor/102.3.529. (ang.).
- ↑ Alexander Skutch. Life history notes on puff-birds. „The Wilson Bulletin”. 60 (2), s. 81–97, 1948. (ang.).
- ↑ a b L. P. Gonzaga, N. J. Collar. A nest of Banded Cotinga Cotinga maculata; Short Communications. „Cotinga”. 32, s. 165–166, 2010. Neotropical Bird Club. (ang.).
- ↑ a b Silvia Centrón, Paul Smith, Hugo del Castillo, Rob P. Clay i inni. Distribution and status of the Rufous-tailed Jacamar Galbula ruficauda (Aves: Galbulidae) in Paraguay. „Revista peruana de biología”. 23 (3), s. 347–350, 2016. DOI: 10.15381/rpb.v23i3.12875. (ang.).
- ↑ F. Haverschmidt. Nesting of a Jacamar in a Termite Nest. „The Condor”. 60 (1), s. 71, 1958. (ang.).
- ↑ a b c d e Frank B. Gill: Ornithology. Wyd. 2. New York: W.H. Freeman and Company, 2001. ISBN 978-0-7167-2415-5. (ang.).
- ↑ Jan Sokołowski: Ptaki ziem polskich. Wyd. II. T. tom 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe, 1972.
- ↑ Janusz Strutyński: Polskie nazwy ptaków krajowych. Wyd. I. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1972, seria: Prace Komisji Językoznawstwa nr 33.
Bibliografia
- Jerzy Gotzman, Bolesław Jabłoński: Gniazda naszych ptaków. Tablice kolorowe Jerzy Desselberger. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1972.
- Wolfgang Makatsch: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę. Tłumaczył Paweł Kozłowski. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1957, s. 42–47.
- Mały słownik zoologiczny; Ptaki. Przemysław Busse (red.). Wyd. I. T. I i II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0563-0.
- Colin J. O. Harrison, Peter Castell: Bird Nests, Eggs and Nestlings of Britain and Europe with North Africa and the Middle East. Wyd. New Edition. London, Glasgow, New York, Sydney, Auckland, Toronto, Johannesburg: HarperCollinsPublishers, 1989, seria: Collins Field Guide. ISBN 0-00-220125-9. (ang.).
- Paul J. Baicich, Colin J. O. Harrison: A guide to the Nests, Eggs, and Nestlings of North American Birds. Illustrations by Andrew Burton, Philip Burton and Terry O'Nele; Egg Photographs by F Greenaway and Clark Sumida. Wyd. Second Edition. San Diego, London, Boston, New York, Sydney, Tokyo, Toronto: Academic Press, 1997, seria: Collins Field Guide. ISBN 0-12-072831-1. (ang.).