Garbipłat
![]() Vigna luteola | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bobowce | ||
Rodzina | bobowate | ||
Podrodzina | |||
Rodzaj | garbipłat | ||
Nazwa systematyczna | |||
Vigna G. Savi Nuov. Giorn. Lett. 8: 113. 1824[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
V. glabra G. Savi (=V. luteola)[3] | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Starr_040423-0220_Vigna_marina.jpg/220px-Starr_040423-0220_Vigna_marina.jpg)
Garbipłat[4], wspięga, fasolnik[5] (Vigna Savi) – rodzaj roślin należący do rodziny bobowatych. Ponieważ to rośliny blisko spokrewnione i podobne do fasoli – były włączane do tego rodzaju i szereg gatunków nadal zwyczajowo zwanych jest fasolą[4]. Stosowana dla rodzaju jest też nazwa wspięga[5], która z kolei jest myląca ze względu na jej używanie także w odniesieniu do rodzaju Lablab[4]. Rodzaj obejmuje ponad 90 gatunków[6] (105 według Plants of the World[7]). Dawniej zaliczano tu ok. 150 gatunków[8][9], ale szereg z nich wyodrębnionych zostało do osobnych rodzajów (Ancistrotropis, Cochliasanthus, Condylostylis, Leptospron)[6].
Rośliny te spotykane są w strefie międzyzwrotnikowej na obu półkulach, przy czym największe zróżnicowanie gatunków jest w tropikalnej Afryce i Azji[6][8].
Liczne gatunki mają jadalne nasiona i całe owoce (strąki), rzadziej inne części roślin (np. V. vexillata i V. lancoelata – korzenie). Do ważnych roślin warzywnych należą: fasola azuki V. angularis, fasola mungo V. mungo, fasola złota V. radiata, wspięga wężowata V. unguiculata, V. umbellata, V. subterranea, V. aconitifolia[6].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Vigna_parkeri_flower3_%2810736130045%29.jpg/220px-Vigna_parkeri_flower3_%2810736130045%29.jpg)
- Pokrój
- Rośliny zielne o pędach wspinających się, płożących lub prosto wzniesionych, rzadziej półkrzewy i niewielkie krzewy[7][8][10], często w rejonie szyi korzeniowej drewniejące lub bulwiaste[7].
- Liście
- Trójlistkowe[10][8], rzadziej jednolistkowe[7], wsparte przylistkami, które są dwuklapowe, tarczowate lub zaopatrzone u nasady w ostrogę[10][8].
- Kwiaty
- Zebrane w szczytowe lub wyrastające w kątach liści pozorne grona, czasem zebrane są w pęczki w węzłach. Przysadki odpadające. Działek kielicha jest 5, zrośniętych w dwie wargi, z których górna ma dwa ząbki, a dolna trzy. Płatki korony żółte, niebieskie lub fioletowe. Płatek górny (żagielek) jest zaokrąglony, dwa boczne płatki (skrzydełka) są węższe, a dwa dolne tworzą ściętą łódeczkę, tępą na końcu lub wyciągniętą w ostry koniec. Pręcików jest 10, zrośnięte są nitkami, przy czym 1 jest krótszy. Zalążnia z trzema lub większą liczbą zalążków zwieńczona krótszą lub dłuższą, walcowatą lub spłaszczoną szyjką słupka[10][8].
- Owoce
- Strąki, równowąskie lub równowąskopodługowate, walcowate lub spłaszczone, proste lub wygięte. Nasiona fasolkowate lub o kształcie zbliżonym do sześcianu[10][8].
Systematyka
Rodzaj reprezentuje podplemię Phaseolinae i plemię Phaseoleae w obrębie podrodziny Faboideae i rodziny bobowatych Fabaceae[11].
- Wykaz gatunków[7]
- Vigna aconitifolia (Jacq.) Maréchal
- Vigna ambacensis Welw. ex Baker
- Vigna angivensis Baker
- Vigna angularis (Willd.) Ohwi & H.Ohashi – fasola azuki
- Vigna antunesii Harms
- Vigna bequaertii R.Wilczek
- Vigna bosseri Du Puy & Labat
- Vigna bourneae Gamble
- Vigna clarkei Prain
- Vigna comosa Baker
- Vigna dalzelliana (Kuntze) Verdc.
- Vigna debanensis Martelli
- Vigna dolomitica R.Wilczek
- Vigna exilis Tateishi & Maxted
- Vigna filicaulis Hepper
- Vigna fischeri Harms
- Vigna friesiorum Harms
- Vigna frutescens A.Rich.
- Vigna gazensis Baker f.
- Vigna glabrescens Maréchal, Mascherpa & Stainier
- Vigna gracilicaulis (Ohwi) Ohwi & H.Ohashi
- Vigna gracilis (Guill. & Perr.) Hook.f.
- Vigna grandiflora (Prain) Tateishi & Maxted
- Vigna hainiana Babu, Gopin. & S.K.Sharma
- Vigna halophila (Piper) Maréchal, Mascherpa & Stainier
- Vigna haumaniana R.Wilczek
- Vigna heterophylla A.Rich.
- Vigna hirtella Ridl.
- Vigna hosei (Craib) Backer
- Vigna indica T.M.Dixit, K.V.Bhat & S.R.Yadav
- Vigna jaegeri Harms
- Vigna juncea Milne-Redh.
- Vigna juruana (Harms) Verdc.
- Vigna keraudrenii Du Puy & Labat
- Vigna khandalensis (Santapau) Sundararagh. & Wadhwa
- Vigna kirkii (Baker) J.B.Gillett
- Vigna kokii B.J.Pienaar
- Vigna konkanensis Latha, K.V.Bhat, I.S.Bisht, Scariah, K.J.John & Krishnaraj
- Vigna lanceolata Benth.
- Vigna lasiocarpa (Mart. ex Benth.) Verdc.
- Vigna laurentii De Wild.
- Vigna lobatifolia Baker
- Vigna lonchophylla Piper
- Vigna longifolia (Benth.) Verdc.
- Vigna longissima Hutch.
- Vigna luteola (Jacq.) Benth.
- Vigna malayana M.R.Hend.
- Vigna marina (Burm.) Merr.
- Vigna membranacea A.Rich.
- Vigna mendesii Torre
- Vigna microsperma R.Vig.
- Vigna mildbraedii Harms
- Vigna minima (Roxb.) Ohwi & H.Ohashi
- Vigna monantha Thulin
- Vigna monophylla Taub.
- Vigna mudenia B.J.Pienaar
- Vigna mukerjeeanus (Babu ex Raizada) Raizada
- Vigna multinervis Hutch. & Dalziel
- Vigna mungo (L.) Hepper – fasola mungo, wspięga mungo
- Vigna myrtifolia Piper
- Vigna nepalensis Tateishi & Maxted
- Vigna nervosa Markötter
- Vigna nigritia Hook.f.
- Vigna nuda N.E.Br.
- Vigna nyangensis Mithen
- Vigna oblongifolia A.Rich.
- Vigna owahuensis Vogel
- Vigna pandeyana Gore, S.P.Gaikwad & Randive
- Vigna parkeri Baker
- Vigna phoenix Brummitt
- Vigna platyloba Welw. ex Hiern
- Vigna procera Welw. ex Hiern
- Vigna pseudovenulosa (Maréchal, Mascherpa & Stainier) Pasquet & Maesen
- Vigna pubigera Baker
- Vigna pygmaea R.E.Fr.
- Vigna racemosa (G.Don) Hutch. & Dalziel ex Baker f.
- Vigna radiata (L.) R.Wilczek – fasola złota, wspięga promienista
- Vigna radicans Welw. ex Baker
- Vigna ramanniana Rossbach
- Vigna reflexopilosa Hayata
- Vigna reticulata Hook.f.
- Vigna richardsiae Verdc.
- Vigna sahyadriana Aitawade, K.V.Bhat & S.R.Yadav
- Vigna sathishiana Balan & Predeep
- Vigna schimperi Baker
- Vigna schlechteri Harms
- Vigna somaliensis Baker f.
- Vigna stenophylla Harms
- Vigna suberecta Benth.
- Vigna subramaniana (Babu ex Raizada) Raizada
- Vigna subterranea (L.) Verdc.
- Vigna tenuicaulis N.Tomooka & Maxted
- Vigna tisserantiana Pellegr.
- Vigna trichocarpa (C.Wright) A.Delgado
- Vigna trilobata (L.) Verdc.
- Vigna triodiophila A.E.Holland & R.Butcher
- Vigna triphylla (R.Wilczek) Verdc.
- Vigna truxillensis (Kunth) N.Zamora
- Vigna umbellata (Thunb.) Ohwi & H.Ohashi
- Vigna unguiculata (L.) Walp. – wspięga wężowata, garbipłat chiński, wspięga chińska
- Vigna venulosa Baker
- Vigna verdcourtii Pasquet
- Vigna vexillata (L.) A.Rich.
- Vigna wittei Baker f.
- Vigna yadavii S.P.Gaikwad, Gore, Randive & Garad
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-02-21] (ang.).
- ↑ a b Vigna G. Savi. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-02-21].
- ↑ a b c Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 241. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 195. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ a b c d David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 966, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e Vigna Savi. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-02-21].
- ↑ a b c d e f g Vigna Savi. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-21].
- ↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, s. 922, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ a b c d e Delin Wu, Mats Thulin: Vigna Savi. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-21].
- ↑ Genus: Crotalaria L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-09].