Gieorgij Plechanow
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Georgi_Plekhanov.jpg/220px-Georgi_Plekhanov.jpg)
Gieorgij Walentynowicz Plechanow pseudonimy: N. Bieltow, A. Kirsanow, A. Wołgin, N. Kamienski, N, Andrejewicz (ur. 29 listopada?/11 grudnia 1856 w Gudałowce[1] koło Lipiecka, zm. 30 maja 1918 w Terijokach[1]) – rosyjski publicysta, filozof, rewolucjonista, działacz SDPRR, po rozłamie we frakcji mienszewików jako jeden z jej długoletnich przywódców, teoretyk marksizmu. W 1921 r. Włodzimierz Lenin podkreślał konieczność studiowania wszystkich prac filozoficznych Plechanowa i uważał je za najlepsze w całej literaturze marksistowskiej z okresu II Międzynarodówki[2].
Życiorys
Urodził się w rodzinie szlacheckiej. Ukończył gimnazjum wojskowe w Woroneżu. W 1873 wyjechał do Petersburga. Jesienią 1874 został przyjęty do Petersburskiego Instytutu Górniczego, który w 1876, jako uczestnik ruchu rewolucyjnego, zmuszony był opuścić. W latach młodzieńczych Plechanow był zwolennikiem materializmu i rewolucyjnego demokratyzmu Nikołaja Czernyszewskiego[3]. Następnie znajdował się pod wpływem narodnickich poglądów Ławrowa i Bakunina[3]. Od 1875 był aktywnym rewolucjonistą w organizacji narodników[4] . Uczestniczył w pracach propagandowych wśród robotników. Był uczestnikiem demonstracji przed soborem Kazańskiej Ikony Matki Bożej w Petersburgu w grudniu 1876 r., gdzie występował przeciw samodzierżawiu. Po rozbiciu organizacji Ziemla i Wola w 1879 został jednym z przywódców rewolucyjnych narodników – grupy Czornyj Pieriedieł – Czarny Podział. Prześladowany przez władze rosyjskie od stycznia 1880 do rewolucji lutowej 1917 przebywał na emigracji w Szwajcarii, Włoszech, Francji i innych krajach Europy Zachodniej, m.in. w Paryżu i Genewie, gdzie zapoznał się z dziełami Karola Marksa oraz Fryderyka Engelsa i porzucił idee narodnickie. W roku 1883 założył w Szwajcarii pierwszą marksistowską organizację rosyjską Wyzwolenie Pracy (ros. Освобождение труда)[5].
W latach 90. XIX wieku krytykował ideologię narodnictwa, poglądy tzw. ekonomistów[wymaga doprecyzowania] oraz legalny marksizm(inne języki) w publikacjach w Die Neue Zeit oraz w licznych swoich pracach. W latach 1901–1902 wystąpił przeciwko legalnemu marksizmowi Struwego i wykazywał, że postęp społeczny dokonuje się — wbrew twierdzeniom Struwego — nie drogą łagodzenia sprzeczności społecznych, lecz drogą walki klasowej, natomiast ideały legalnych marksistów nie wykraczają poza ciągłe łatanie dziur społeczeństwa kapitalistycznego[6].
Był współtwórcą SDPRR, współpracował z Leninem. W latach 1900–1903 zasiadał w kolegium redakcyjnym „Iskry”, a w latach był 1903-1905 jej redaktorem naczelnym. W 1903 nie poparł Lenina i bolszewików na II zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Brukseli, przyłączając się do frakcji mienszewików i stając się na wiele lat jednym z jej przywódców. Przejął redakcję Iskry, którą wydawał jako redaktor naczelny i kolportował bezdebitowo w Imperium Rosyjskim do października 1905, gdy w związku z manifestem październikowym Mikołaja II i likwidacją cenzury pismo zawiesiło działalność[7].
W czasie I wojny światowej opowiedział się po stronie państw Ententy. Po obaleniu caratu Plechanow powrócił 31 marca 1917 do Rosji i został wybrany do Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Wydawał w Piotrogrodzie gazetę Jedność (ros. Единство) i publikował w niej. Był zwolennikiem Rządu Tymczasowego i przeciwnikiem tez kwietniowych Lenina. Do przewrotu bolszewickiego odniósł się krytycznie, uważając, że Rosja nie jest przygotowana do przekształceń socjalistycznych. W styczniu 1918 Единство zostało zamknięte przez bolszewików.
Najbardziej znaną socjopolityczną publikacją Plechanowa jest obszerna Historia rosyjskiej myśli społecznej (wyd. m.in. w Polsce w 1966 r. w wyborze).
Pochowany został na Cmentarzu Wołkowskim w Sankt Petersburgu.
Filozofia Plechanowa
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Na początku lat 80. Plechanow przeszedł z pozycji ideologicznych Narodników na marksistowskie. Wiązało się to z początkiem jego działalności literackiej. W 1883 r. wydał pamflet "Socjalizm i Walka Polityczna", a 1885 r. już "Nasze Różnice", które z jednej strony były popularyzującym wykładem marksizmu dla rosyjskich odbiorców jak i jednymi z pierwszych rosyjskich prac samodzielnie rozwijających ten kierunek. Postawił w nich tezę, że rewolucyjne ruchy społeczne nie mogą wykształcić się w pełni bez wspierającej je ideologicznej nadbudowy, a także opisywał zmiany w strukturze rosyjskiego społeczeństwa będące podstawą przyszłej rewolucji. Jednocześnie zaznaczał, że socjalizm w Rosji może nastąpić dopiero po przejściu przez fazę kapitalistyczną. W 1895 r. Wydał swą najważniejszą pracę "Przyczynek do zagadnienia rozwoju monistycznego pojmowania dziejów", która była obroną marksistowskiego teorii rozwoju historycznego jak i dziełem o znaczeniu formacyjnym dla kolejnego pokolenia rosyjskich marksistów. Książka została doceniona również za granicą, czego wyrazem było min. listownie wyrażone uznanie Engelsa dla autora czy wydanie jej w Niemczech już rok później. Jego "Przyczynki do historii materializmu" (1892-3) były z kolei próbą powiązania materialistycznej filozofii francuskiego oświecenia z marksizmem i obroną tej pierwszej przed zarzutami. Ponadto wskazywał na opozycję materialistycznej teorii dziejów wobec koncepcji wybitnych jednostek i polemizował z tą drugą. Poza tym praca była również kolejną marksistowskiej filozofii przed zarzutami. W poglądach na sztukę przeciwstawiał się współczesnym mu socjalistom, min. Czernyszewskiemu, głosząc, że sztuka nie musi być bezpośrednio propagować postępowych idei społecznych, aby być wartościowa w sensie historycznym.
Prace
Dzieła Zebrane Plechanowa
- Fiłosofsko-litieraturnoje nasledie Plechanowa, t. 1-3, Moskwa 1973–1974;
- Izbrannyje fiłosofskije proizwiedienija, t. 1-8, Moskwa 1934;
- Izbrannyje fiłosofskije proizwiedienija, t. 1-5, Moskwa 1956–1958;
- Soczinienija, t. I-XXIV, Moskwa 1923–1928.
W języku polskim
- Historia rosyjskiej myśli społecznej (Wybór), t. I-III, Warszawa 1966–1967;
- O literaturze i sztuce, Warszawa 1950;
- O materialistycznym pojmowaniu dziejów, Warszawa 1949;
- O roli jednostki w historii, Warszawa 1947;
- Pisma wybrane, Warszawa 1959;
- Podstawowe zagadnienia marksizmu, Warszawa 1946;
- Przeciw rewizjonizmowi, Warszawa 1958;
- Przyczynek do zagadnienia rozwoju monistycznego pojmowania dziejów, Warszawa 1949;
- Przyczynki do historii materializmu, Warszawa 1950;
- Wybór pism filozoficznych, Warszawa 1951.
Ważniejsze opracowania
- Wiera Aleksandrowna Fomina, Filozoficzne poglądy Plechanowa, Warszawa 1957;
- Zygmunt Łukawski, Jerzy Plechanow, Warszawa 1970;
- Ruta Światło, Plechanow, Warszawa 1979;
- Andrzej Walicki, wstęp do: Historia rosyjskiej myśli filozoficznej, Warszawa 1966.
Przypisy
- ↑ a b Plechanow Gieorgij W., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-06-22] .
- ↑ Michaił Jowczuk: Leninizm i spuścizna filozoficzna. Nauka historyczno-filozoficzna. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in.. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 692. (pol.).
- ↑ a b Jowczuk 1969 ↓, s. 493.
- ↑ Новчук i Суворов 1974 ↓.
- ↑ Fischer 1964, s. 30; Pipes 1990, s. 354; Rice 1990, s. 44–45; Service 2000, s. 103.
- ↑ Jowczuk 1969 ↓, s. 497.
- ↑ Rice 1990, s. 83–84; Service 2000, s. 157.
Bibliografia
- Popularna Encyklopedia Powszechna t. 13 Oficyna Wydawnicza Kraków 1996.
- Fischer, Louis (1964). The Life of Lenin. London: Weidenfeld and Nicolson. ISBN 978-1842122303.
- Michaił Jowczuk: Rozpowszechnienie się filozofii marksistowskiej w Rosji w latach osiemdziesiątych—dziewięćdziesiątych XIX wieku. G. W. Plechanow. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in.. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 491-511. (pol.).
- Pipes, Richard (1990). The Russian Revolution: 1899–1919. Londyn: Collins Harvill. ISBN 978-0679736608.
- Rice, Christopher (1990). Lenin: Portrait of a Professional Revolutionary. Londyn: Cassell. ISBN 978-0304318148.
- Service, Robert (2000). Lenin: A Biography. Londyn: Macmillan. ISBN 978-0-333-72625-9.
- М. Т. Новчук, К. И. Суворов: Плеханов Георгий Валентинович. W: Wielka Encyklopedia Radziecka. T. 15. Moskwa: Sowietskaja encikłopedija, 1974. (ros.).
Linki zewnętrzne
![]() | Zobacz kolekcję cytatów z Gieorgija Plechanowa w Wikicytatach |
- Jerzy Plechanow – Podstawowe zagadnienia marksizmu (plik pdf)
- Jerzy Plechanow – O materialistycznym pojmowaniu dziejów (plik pdf). filozofia.uw.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-04-29)].
- Jerzy Plechanow – O roli jednostki w historii (plik pdf). filozofia.uw.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-10-16)].
- Anarchism & Socialism (1895). metalibri.wikidot.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-24)]. (PDF ebook)
- Publikacje Gieorgija Plechanowa w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000121253603
- VIAF: 27208870
- ULAN: 500324176
- LCCN: n50064804
- GND: 118594982
- NDL: 00452960
- LIBRIS: tr574gvc38vgbnc
- BnF: 13192970r
- SUDOC: 035497750
- SBN: MILV017368
- NLA: 35425706
- NKC: jn19990210496, uk2018978118, jn20020721214
- BNE: XX990826
- NTA: 069880611
- BIBSYS: 90082838
- CiNii: DA00470671
- Open Library: OL18194A
- PLWABN: 9810541680205606
- NUKAT: n96101175
- J9U: 987007266522905171
- PTBNP: 92835
- LNB: 000068549
- NSK: 000088292
- CONOR: 6815075
- BNC: 000087795
- ΕΒΕ: 250689
- BLBNB: 000207762
- KRNLK: KAC2020M1530
- LIH: LNB:V*288699;=Bc
- PWN: 3958095
- Britannica: biography/Georgy-Valentinovich-Plekhanov
- Treccani: georgij-valentinovic-plechanov
- Universalis: gueorgui-valentinovitch-plekhanov
- NE.se: georgij-plechanov
- SNL: Georgij_Valentinovitsj_Plekhanov
- VLE: georgij-plechanov
- Catalana: 0051530
- DSDE: Georgij_Plekhanov
- Hrvatska enciklopedija: 69583