János Arany
![]() Miklós Barabás: János Arany (1884). | |||
Data i miejsce urodzenia | 2 marca 1817 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 22 października 1882 | ||
Zawód, zajęcie | poeta | ||
Narodowość | węgierska | ||
![]() | |||
| |||
|
János Arany (węg. Arany János, ur. 2 marca 1817 w Nagyszaloncie; zm. 22 października 1882 w Budapeszcie) – węgierski poeta[1][2], ojciec poety László Aranyego[3].
Życiorys
Arany pochodził ze zubożałej szlachty węgierskiej[1]. Uczył się w kolegium kalwińskim w Debreczynie[4]. Początkowo pracował jako nauczyciel, aktor i notariusz[2]. Poślubił córkę adwokata Juliannę Ercsey[4]. W roku 1846 debiutował swoim pierwszym poematem pt. Śmierć Budy i odniósł od razu duży sukces. W tym samym roku napisał też pierwszą część trylogii Toldi[1] (jego główne dzieło), za którą otrzymał nagrodę Kisfaludyego. Toldi opowiada historię bohatera z ludu, Miklósa Toldiego[5], trafiając tym samym w ówczesnego ducha czasu, budzącej się węgierskiej świadomości narodowej. Epos ten został oparty na wierszowanej kronice Pétera Ilosvai Selymesa z XVI wieku[1]. Inspiracją dla Aranya był János vitéz Petőfiego[5]. Epos składa się z dwunastu pieśni[5] i ma 1688 wersów[5]. By wyrazić swe poparcie dla węgierskiej rewolucji 1848, Arany napisał patriotyczne wiersze[6].
W latach 1848–1849 był współredaktorem periodyku propagandowego „Nep Baratja”[6].
Po klęsce rewolucji euforia ustąpiła miejsca pesymizmowi[1]. W 1854 r. napisał drugą część trylogii Zmierzch Toldiego[5], a w 1879 r. trzecią – Miłość Toldiego. W okresie tym zajmował się głównie liryką i epiką, które tworzyły dla niego związek między przekazywaną ustnie poezją ludową i abstrakcyjnym językiem sztuki.
Poematy Jánosa Aranya (Kevehaza, Sąd Boży, Wallijscy bardowie) tłumaczył na język polski Antoni Lange.
Przypisy
- ↑ a b c d e Janos Arany, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2016-10-27] (ang.).
- ↑ a b Arany János, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-10-27] .
- ↑ Arany László, [w:] BożenaB. Chicińska BożenaB. (red.), Mały Słownik Pisarzy Węgierskich, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 16 .
- ↑ a b Arany János, [w:] BożenaB. Chicińska BożenaB. (red.), Mały Słownik Pisarzy Węgierskich, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 14 .
- ↑ a b c d e János Arany. mek.oszk.hu. [dostęp 2016-11-04]. (ang.).
- ↑ a b Arany János, [w:] BożenaB. Chicińska BożenaB. (red.), Mały Słownik Pisarzy Węgierskich, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 15 .
Bibliografia
- László Kálmán Nagy, Węgierski romantyzm na tle literatury polskiej XIX wieku.
- ISNI: 0000000109273206
- VIAF: 95251869
- LCCN: n50023539
- GND: 118645536
- NDL: 00551374
- LIBRIS: zw9cgqnh2fvk21m
- BnF: 12029046b
- SUDOC: 028459083
- NLA: 35656518
- NKC: jn20000600343
- BNE: XX1194665
- NTA: 06980740X
- BIBSYS: 90554369
- CiNii: DA13223846
- Open Library: OL4497787A, OL160077A
- PLWABN: 9810610721705606
- NUKAT: n2003004637
- J9U: 987007257873705171
- NSK: 000006520
- LIH: LNB:Cw3y;=CG
- NSZL: 33471
- PWN: 3870646
- Britannica: biography/Janos-Arany
- Treccani: janos-arany
- Universalis: janos-arany
- БРЭ: 1826129
- NE.se: janos-arany
- SNL: János_Arany
- VLE: janos-arany
- Catalana: 0004751
- DSDE: János_Arany
- Hrvatska enciklopedija: 3531