Józef Franciszek Bliziński
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 10 marca 1827 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 29 kwietnia 1893 | ||
| |||
| |||
|
Józef Franciszek Bliziński herbu Korczak (ur. 10 marca 1827 w Warszawie, zm. 29 kwietnia 1893 w Krakowie) – polski dramaturg i komediopisarz pozytywistyczny. Purysta językowy. Jest uważany, obok Michała Bałuckiego, za spadkobiercę komedii fredrowskiej[1].
Życiorys
Był synem Augustyna Franciszka Blizińskiego h. Korczak (ur. 1796) i arystokratki Marianny Heleny Zakrzewskiej h. Ogończyk (ur. 1799). W młodzieńczych latach często bywał na Kujawach. Przyjeżdżał z rodzicami do kuzynostwa Konstancji i Ignacego Zakrzewskiego herbu Pomian – właścicieli dóbr ziemskich Chocenia i Bodzanówka (1842). Trzy lata później, po śmierci w 1845 r. ich córki – jedynaczki, Marianny Zakrzewskiej (ur. 1784), jako nieletni odziedziczył na mocy testamentu tamtejsze dobra Choceń (dzisiejsze kujawsko-pomorskie). Został dziedzicem, chociaż nie na długo, bo wkrótce tytuł własności przepisał na matkę. Mieszkał w Choceniu do 1854 r. Lata szkolne spędził w Warszawie. Tam też uczęszczał na kursy prawne. W powstaniu styczniowym w 1863 r. stracił brata, a sam trafił do więzienia[potrzebny przypis].
Kujawy opuścił w 1873, kiedy przeprowadził się ponownie na trzy lata do Warszawy, gdzie brał czynny udział w życiu towarzyskim i kulturalnym miasta. W latach 1876–1888 prowadził gospodarstwa w Sanockiem. W 1876 otrzymał majątek w Bóbrce jako wiano, biorąc ślub z Pelagią z Sokołowskich h. Pomian (ur. ok. 1840) i zamieszkał tam we dworku (obecnie jest zalany wodami Jeziora Myczkowskiego). Z Pelagią miał syna – Alfonsa Blizińskiego. Przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem, z którym prowadził ożywioną korespondencję, gdyż Kolberg przebywał także w Choceniu i Bodzanówku oraz w Bóbrce, prowadząc studia etnograficzne. W związku z nietrafionymi inwestycjami w wydobycie ropy naftowej Bliziński popadł w kłopoty finansowe i po 12 latach niepowodzeń, w 1888 r., wyjechał do Krakowa, gdzie osiedlił się i przebywał do śmierci 29 kwietnia 1893[potrzebny przypis].
Twórczość
Działalność literacką rozpoczął w okresie studenckim. Debiutował w 1860 wierszowaną komedią Imieniny (przeróbka Konkurentów powstałych w 1859) opublikowaną w „Gazecie Codziennej”. Z czasopismem tym współpracował również w późniejszych latach, publikując w nim materiały etnograficzne. W 1877 otrzymał pierwszą nagrodę w krakowskim konkursie dramatycznym za komedię Pan Damazy.
Akcja sztuk Blizińskiego rozgrywała się najczęściej w środowisku wiejskiej szlachty. W Imieninach opisał przywary środowiska wiejskiego, ziemiaństwa i szlachty – poczesne miejsce zajął w niej „handel panną”. Podobnie w Dziwolągach (1876) przedstawił humorystyczny obraz środowiska ziemiańskiego. Najbardziej dojrzałe artystycznie były późniejsze komedie: Pan Damazy (1877) i Rozbitki (1881). W Rozbitkach ukazana została degradacja ziemiaństwa, jego rozrzutność, kłótliwość, a z drugiej strony – arystokratyczny snobizm mieszczaństwa. Motywy komiczne uległy w tych sztukach ograniczeniu, a obok nich pojawiły się wątki traktowane serio. Bohaterowie stali się bardziej skomplikowani psychologicznie (np. w Rozbitkach). Inni, chociaż traktowani humorystycznie, pokazywani byli z sympatią, np. tytułowy Pan Damazy – przedstawiciel cnót staroszlacheckich, szorstki i porywczy, ale jednocześnie uczciwy i dobry – czy młody adept pozytywizmu. Sztuki te zbliżały się do tzw. komedii społecznej, czyli odnoszącej się do ważnych zjawisk społecznych[potrzebny przypis].
Bliziński był też etnografem, badał język ludowy, obyczaje, stroje. Przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem, którego uwiecznił w postaci Heliodora w Marcowym kawalerze, będącym pożegnalnym akcentem wsi kujawskiej. Na podstawie utworu powstał w 1980 roku spektakl teatralny w reżyserii Józefa Słotwińskiego, z Mieczysławem Czechowiczem w roli tytułowej[2]. Jego dorobek ulegał licznym przeobrażeniom wraz z przemianami ekonomicznymi ówczesnej Polski (rozwój kapitalizmu, deklasacja ziemiaństwa i alians bogatych mieszczan z arystokracją rodową) – Rozbitki.
Jest też autorem pracy propagującej czystość języka polskiego i walkę z wyrazami obcymi[3][4].
Pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kw. RB, pas zachodni)[5].
Ważniejsze utwory
- Imieniny (1860)
- Przezorna mama (1871)
- Marcowy kawaler (1873)[6]
- Chleb ludzi bodzie (1875)
- Dziwolągi (1876)[7]
- Pan Damazy (1877)
- Rozbitki (1881)
- Szach i mat (1885)
- Dzika różyczka[8]
- Komedie[9]
- Listy
Przypisy
- ↑ Ryszard Lipczuk Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt/M. 2007, s. 172.
- ↑ FilmPolski.pl – MARCOWY KAWALER [online], www.filmpolski.pl [dostęp 2018-04-01] (pol.).
- ↑ Katarzyna Sztandarska: O pracach propagujących kulturę języka polskiego: Józef Franciszek Królikowski (1826) i Józef Bliziński (1888), [w:](red.) D. Dziadosz, A. Krzanowska, Świat Słowian w języku i kulturze XII. Językoznawstwo. Wybrane zagadnienia z języków słowiańskich i germańskich. Szczecin 2011.
- ↑ Ryszard Lipczuk: Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt/M. 2007. s. 172.
- ↑ Karolina Grodziska Zaduszne ścieżki-przewodnik po Cmentarzu Rakowickim wyd.Kraków 2003 s. 123.
- ↑ Marcowy kawaler : krotochwila w jednym akcie przez Józefa Blizińskiego [online], polona.pl [dostęp 2018-09-13] .
- ↑ JózefJ. Bliziński JózefJ., Dziwolągi : szkice i obrazki [online], polona.pl [dostęp 2018-09-13] .
- ↑ JózefJ. Bliziński JózefJ., Dzika różyczka : komedya w 1 akcie, wyd. 1889 [online], polona.pl [dostęp 2018-09-13] .
- ↑ Komedye przez Józefa Blizińskiego, 1890 [online], polona.pl [dostęp 2018-09-13] .
Bibliografia
- Polski Słownik Biograficzny 1448: t. 2 s. 123 BLIZIŃSKI Józef Franciszek (1827-1893) komediopisarz i t. 2 str. 123: psb.1448.1, t. 40 str. 153: psb.30896.16.
- Henryk Markiewicz: Pozytywizm. Wyd. VII. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 123, 226–228, 450, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13849-3.
- Dziwolągi i humoreski. Wstęp: J. Garbaczowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1962.
- Komedie. Wstęp: J. Garbaczowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1967.
- Lipczuk, Ryszard (2007): Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt/M.: Peter Lang. ISBN 978-3-631-57388-4.
- Katarzyna Sztandarska: O pracach propagujących kulturę języka polskiego: Józef Franciszek Królikowski (1826) i Józef Bliziński (1888), [w:](red.) Dorota Dziadosz, Agnieszka Krzanowska, Świat Słowian w języku i kulturze XII. Językoznawstwo. Wybrane zagadnienia z języków słowiańskich i germańskich. Szczecin 2011, s. 309-315.
Linki zewnętrzne
- Obelisk poświęcony J. Blizińskiemu we wsi Bóbrka w Bieszczadach. bieszczady24.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-01-17)].
- Utwory Józefa Blizińskiego w serwisie Wolne Lektury
- Dzieła Józefa Blizińskiego w bibliotece Polona
- PWN: 3878356
- SNL: Józef_Bliziński
- Hrvatska enciklopedija: 8180