Mandragora lekarska
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | psiankowce | ||
Rodzina | psiankowate | ||
Rodzaj | mandragora | ||
Gatunek | mandragora lekarska | ||
Nazwa systematyczna | |||
Mandragora officinarum L. Sp. pl. 1:181. 1753[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Mandragore_officinale_fruits.jpg/220px-Mandragore_officinale_fruits.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/NaplesDioscuridesMandrake.jpg/220px-NaplesDioscuridesMandrake.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Mandragora_Tacuinum_Sanitatis.jpg/220px-Mandragora_Tacuinum_Sanitatis.jpg)
Mandragora lekarska (Mandragora officinarum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny psiankowatych. Pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego (Algieria, Maroko, Tunezja, Chorwacja, Czarnogóra, Macedonia Północna, Grecja, Włochy, Hiszpania, Portugalia, Izrael, Jordania, Liban, Syria, Turcja, Cypr), ale rozprzestrzenił się również gdzieniegdzie w innych regionach świata. Jest też uprawiany[4].
Morfologia
- Pokrój
- Bylina o wysokości do 30 cm i bardzo skróconej łodydze.
- Liście
- Krótkoogonkowe, zwykle nagie, na końcach zaostrzone[5]. Duże, podługowatojajowate, karbowanoząbkowane.
- Kwiaty
- Wyrastają pojedynczo na długich szypułkach, mają 5-wrębny kielich, brudnobiałą lub zielonkawobiałą koronę, 1 słupek i 5 pręcików znajdujących się w rurce korony.
- Owoc
- Duże, kuliste, żółtawe jagody o nieprzyjemnym zapachu. Osiągają 2–3 cm średnicy[5].
- Korzeń
- Gruby, mięsisty, brązowy, często rozwidlony[6], wrzecionowaty, o długości do 60 cm[5].
Biologia i ekologia
Bylina. Kwitnie od czerwca do lipca[5]. Roślina trująca, zawiera m.in. atropinę i alkaloidy z grupy tropanowych. Spożywana w większych ilościach może wywołać podrażnienie dróg oddechowych, podobno także delirium, jest psychoaktywna i ma właściwości mocno pobudzające.
Zastosowanie
- Roślina uprawiana dla korzeni i jadalnych jagód.
- Roślina lecznicza: Ma własności psychoaktywne[7]. Stosowana w produkcji środków przeciwbólowych, zwłaszcza w chorobach reumatycznych. Jako roślina lecznicza mandragora jest obecnie prawie zapomniana, używana sporadycznie jako składnik o działaniu rozkurczowym.
- Surowiec zielarski: korzeń (Radix Mandragorae). Jest jednym z surowców tropanowych, podobnie jak liście bielunia, lulka czarnego i korzeni i liści pokrzyku wilczej jagody. Zawiera alkaloidy (ok. 0,37%), w tym hioscyjaminę, skopolaminę, atropinę.
- Zbiór i suszenie: korzeń wykopuje się jesienią i suszy w cieniu, a następnie w ogrzewanych suszarniach. Korzenie o przeznaczeniu farmaceutycznym przed suszeniem kroi się na plastry[5].
Udział w kulturze
- Jako roślina lecznicza wymieniona jest już w staroegipskim papirusie Ebersa z 1550 r. p.n.e[7]. Hipokrates zalecał stosowanie małych doz nalewki dla opanowania depresji i stanów lękowych. Teofrast zalecał stosowanie na rany po zmieszaniu z mąką.
- Na grobowcach egipskich pochodzących z okresu począwszy od 1550 r. p.n.e. znajdują się motywy mandragory[7].
- W biblijnej Księdze Rodzaju (30,14-16) mandragora występuje jako przedmiot sporu między Rachelą i Leą – dwiema żonami Jakuba. Rachela, która dotąd nie miała dzieci wierzyła, że mandragora uleczy jej bezpłodność[7].
- W czasach biblijnych uznawano mandragorę za afrodyzjak i stosowano w różnych rytuałach płodności[7].
- W starożytności mandragorę uważano za środek przeciwbólowy i nasenny. Używano jej więc do ukojenia chronicznych bólów, a także przepisywano na melancholię, reumatyzm i drgawki.
- W czasach Pliniusza Młodszego używano mandragory jako środka znieczulającego, podając pacjentom przed operacją kawałek jej korzenia do żucia[7]. Była także popularnym składnikiem miłosnych eliksirów, a najsilniejsze z nich miała sporządzać sama Kirke, toteż mandragorę nazywano Kirkaia, tj. roślina czarodziejskiej Kirke.
- Mandragora była atrybutem bóstw podziemnych, zsyłających śmierć, takich jak Hekate, w której czarodziejskim ogrodzie rosła. Mandragora zwana była przez Greków również Apollinaris od stanów transu Pytii delfickiej, wieszczki Apollina.
- W średniowieczu i później, silnie zgrubiały, rozgałęziony korzeń (tzw. alrauna) tej rośliny był uważany za środek magiczny. Korzeń przypomina ludzką postać i wierzono, że jego kształt jest wskazówką do leczenia odpowiednich narządów ludzi[7].
- Mandragora była prawdopodobnie składnikiem owianej mgłą tajemnicy maści czarownic.
- Wiąże się z nią legenda, według której roślina ta wydaje z siebie zabójczy krzyk, kiedy jest wyrywana z ziemi. Wierzono, że rośnie zawsze pod szubienicami, wyrastając z nasienia wisielca, spływającego do ziemi.
W literaturze i filmografii
Wzmianki na jej temat można znaleźć m.in. w takich dziełach jak:
- Odyseja Homera
- Romeo i Julia Szekspira
- Czekając na Godota Samuel Beckett
- Saga o Ludziach Lodu Margit Sandemo
- Harry Potter Joanne Kathleen Rowling
- Chrzest ognia Andrzeja Sapkowskiego (Roz. III)
- Boży bojownicy Andrzeja Sapkowskiego
- Jonathan Strange i pan Norrell Susanny Clarke
- Flet z Mandragory Waldemara Łysiaka
- Ich czworo Gabrieli Zapolskiej
- Pieśń nad pieśniami i Księga Rodzaju
- Imię róży Umberto Eco
- Magia zabija Ilona Andrews
- Ciało i krew Grahama Mastertona
- Wiedźmin Andrzeja Sapkowskiego
- Pan na Wisiołach. Krzyk Mandragory Piotra Kulpy
- Czarodziejka z Florencji Salmana Rushdiego
- Sklepy cynamonowe Brunona Schultza
- Piętaszek czyli Otchłanie Pacyfiku Michela Tournier
oraz w filmach:
- Labirynt fauna
- Kingsajz Juliusza Machulskiego
- serial Przygody Merlina
- Dziecko Rosemary.
W piosenkach
- Moonchild Iron Maiden
- Zakopana Księżyc
- Kvitek Mandragory Helena Vondráčková
- Mandrake Root Deep Purple
- Mandragora Maanam
- Tears of a Mandrake Edguy
- Mandrake Root Mercyful Fate
Zobacz też
![]() | Zobacz kolekcję cytatów Mandragora lekarska w Wikicytatach |
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-13] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2014-11-20].
- ↑ a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-06-18].
- ↑ a b c d e Aleksander Ożarowski, Antonina Rumińska, Krystyna Suchorska, Zenon Węglarz: Leksykon roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01261-6.
- ↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ a b c d e f g Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- J9U: 987007530242805171
- Britannica: plant/Mandragora-officinarum
- Universalis: mandragore
- EoL: 486422
- GBIF: 5341748
- identyfikator iNaturalist: 357389
- IPNI: 816733-1
- ITIS: 505823
- NCBI: 33117
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2506563
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:816733-1
- Tela Botanica: 79459
- identyfikator Tropicos: 100408769
- USDA PLANTS: MAOF
- CoL: 3XTL3