Menzelia
![]() Menzelia Lindley'a | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | astropodobne | ||||
Rząd | dereniowce | ||||
Rodzina | ożwiowate | ||||
Rodzaj | menzelia | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Mentzelia Plum. ex L. Sp. Pl.: 516 (1753)[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
M. aspera Linnaeus[4] | |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Mentzelia_multiflora.jpg/220px-Mentzelia_multiflora.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Mentzelia_humilis_var._humilis_-_Flickr_-_aspidoscelis_%281%29.jpg/220px-Mentzelia_humilis_var._humilis_-_Flickr_-_aspidoscelis_%281%29.jpg)
Menzelia[5], mencelia, mentzelia[6] (Mentzelia Plum. ex L.) – rodzaj roślin z rodziny ożwiowatych. Należy tu 100 gatunków[3]. Zasięg rodzaju obejmuje oba kontynenty amerykańskie, bez wschodnich i północnych krańców Ameryki Północnej[3]. Najbardziej zróżnicowany jest w zachodniej części Stanów Zjednoczonych i w Meksyku[7], w Ameryce Południowej rośnie 8 gatunków[8]. Rośliny te często występują na siedliskach ubogich, zaburzonych, na klifach, zboczach, wydmach, nierzadko także na siedliskach ruderalnych[7]. Mentzelia decapetala jest charakterystyczna dla prerii[9]. Kwiaty zapylane są przez owady[10].
Liczne gatunki bywają uprawiane dla efektownych kwiatów[9]. Jako roślinę roczną uprawia się w Kalifornii[9], ale też m.in. w Polsce menzelię Lindley'a M. lindleyi[5] (jej wonne kwiaty otwierają się wieczorem[8]). Popularną rośliną ozdobną jest także Mentzelia laevicaulis, która lokalnie wykorzystywana jest także jako lecznicza. Indianie Ameryki Północnej pozyskiwali i mielili nasiona różnych gatunków menzelii na mąkę[9] (m.in. Mentzelia albicaulis, która poza tym służyła jako roślina lecznicza i substytut tytoniu[8]). W Ameryce Południowej preparaty z menzelii stosowano do leczenia bólów brzucha i wysyłano je w tym samym celu także do Europy[10].
Nazwa rodzajowa nadana temu rodzajowi pierwotnie przez Charlsa Plumiera[11] upamiętnia niemieckiego botanika związanego z Gdańskiem i Królewcem – Christiana Mentzela (1622–1701)[7]. Nazwa została zachowana przez Karola Linneusza[12].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Mentzelia_laevicaulis_10.jpg/220px-Mentzelia_laevicaulis_10.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Whitestem_stickleaf%2C_Mentzelia_albicaulis_%2844549108905%29.jpg/220px-Whitestem_stickleaf%2C_Mentzelia_albicaulis_%2844549108905%29.jpg)
- Pokrój
- Rośliny jednoroczne, byliny i półkrzewy, rzadziej krzewy i niewielkie drzewa. Pędy pokryte są szorstkimi włoskami, często z zadziorkami. Włosków parzących brak. Korzeń palowy[10]. Łodygi prosto wzniesione, wspinające się lub płożące[7].
- Liście
- Zimozielone, rzadziej zrzucane w porze suchej[10]. Odziomkowe i łodygowe lub tylko łodygowe[7]. Naprzeciwległe w dolnej części pędu, w górnej zwykle skrętoległe (u M. arborescens wszystkie liście są naprzeciwległe)[10]. Siedzące lub ogonkowe[7]. Blaszki zwykle jajowate do trójkątnie jajowatych[10], ale też oszczepowate, zaokrąglone, lancetowate do równowąskich[7], często klapowane, czasem lirowate, na brzegu piłkowane, karbowane, ząbkowane, ewentualnie całobrzegie[7].
- Kwiaty
- Zwykle zebrane w szczytowe, wiechowate kwiatostany wierzchotkowe, rzadziej rozwijają się pojedynczo. Każdy kwiat wsparty jest dwoma podkwiatkami[10] i wyrasta na krótkiej szypułce[7]. Kwiaty są obupłciowe. Kielich składa się z 5 zielonych, zrośniętych u dołu działek. Koronę tworzy 5 dłuższych od działek płatków koloru białego, żółtego lub pomarańczowego, czasem są zaczerwienione u nasady. Płatki są wolne lub zrośnięte nasadami, mają kształt łopatkowaty, owalny, jajowaty lub lancetowaty, w czasie kwitnienia są wzniesione lub rozpostarte. Bywają owłosione od spodu, na brzegu lub na wierzchołku. Pręciki są liczne – od ośmiu do kilkudziesięciu, o różnej długości (wystają lub nie ponad okwiat). Nitki wszystkie są jednakowe, nitkowate lub zróżnicowane na nitkowate i spłaszczone (w tym także eliptyczne lub łopatkowate). Czasem część bywa zredukowana do prątniczków. Zalążnia powstaje zwykle z trzech owocolistków (5–7 u M. decapetala)[7]. Znamię jest drobne punktowe[10] lub językowate i rozdzielone na trzy łatki (5–7 u M. decapetala)[7].
- Owoce
- Otoczone trwałym kielichem walcowate, jajowate, maczugowate lub kubeczkowate torebki, proste lub skręcone, czasem w kształcie litery S. Otwierają się od szczytu klapami. Zawierają od kilku do wielu dziesiątek nasion. Nasiona osiągają od 0,5 do 4 mm długości i mają zróżnicowane kształty – są jajowate, gruszkowate, wydłużone, nieregularnie lub pryzmatycznie kanciaste, u niektórych gatunków są oskrzydlone[7].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Mentzelia_decapetala_kz04.jpg/220px-Mentzelia_decapetala_kz04.jpg)
Rodzaj z rodziny ożwiowatych (Loasaceae). W obrębie rodziny zaliczany do podrodziny Loasoideae[13].
- Wykaz gatunków[3]
- Mentzelia adhaerens Benth.
- Mentzelia affinis Greene
- Mentzelia albescens (Gillies ex Arn.) Benth. & Hook.f. ex Griseb.
- Mentzelia albicaulis (Douglas ex Hook.) Douglas ex Torr. & A.Gray
- Mentzelia angurate Weigend
- Mentzelia arborescens Urb. & Gilg
- Mentzelia argillicola N.H.Holmgren & P.K.Holmgren
- Mentzelia argillosa J.Darl.
- Mentzelia aspera L.
- Mentzelia asperula Wooton & Standl.
- Mentzelia candelariae H.J.Thomps. & Prigge
- Mentzelia canyonensis J.J.Schenk, W.C.Hodgs. & L.Hufford
- Mentzelia chrysantha Engelm.
- Mentzelia collomiae Christy
- Mentzelia congesta (Nutt.) Torr. & A.Gray
- Mentzelia conspicua Todsen
- Mentzelia conzattii Greenm.
- Mentzelia crocea Kellogg
- Mentzelia cronquistii H.J.Thomps. & Prigge
- Mentzelia decapetala (Sims) Urb.
- Mentzelia densa Greene
- Mentzelia desertorum (Davidson) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
- Mentzelia dispersa S.Watson
- Mentzelia eremophila (Jeps.) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
- Mentzelia filifolia J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia floridana Nutt.
- Mentzelia flumensevera (N.H.Holmgren & P.K.Holmgren) J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia goodrichii Thorne & S.L.Welsh
- Mentzelia gracilenta Torr. & A.Gray
- Mentzelia gypsophila B.L.Turner
- Mentzelia heterosepala Weigend & E.Rodr.
- Mentzelia hirsutissima S.Watson
- Mentzelia hispida Willd.
- Mentzelia holmgreniorum J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia hualapaiensis J.J.Schenk, W.C.Hodgs. & L.Hufford
- Mentzelia humilis (Urb. & Gilg) J.Darl.
- Mentzelia incisa Urb. & Gilg
- Mentzelia integra (M.E.Jones) Tidestr.
- Mentzelia involucrata S.Watson
- Mentzelia inyoensis H.J.Thomps. & Prigge
- Mentzelia isolata Gentry
- Mentzelia jonesii (Urb. & Gilg) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
- Mentzelia laciniata (Rydb.) J.Darl.
- Mentzelia laevicaulis (Douglas ex Hook.) Torr. & A.Gray
- Mentzelia lagarosa (K.H.Thorne) J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia leucophylla Brandegee
- Mentzelia librina (K.H.Thorne & F.J.Sm.) J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia lindheimeri Urb. & Gilg
- Mentzelia lindleyi Torr. & A.Gray – menzelia Lindley'a
- Mentzelia longiloba J.Darl.
- Mentzelia marginata (Osterh.) H.J.Thomps. & Prigge
- Mentzelia memorabilis N.H.Holmgren & P.K.Holmgren
- Mentzelia mexicana H.J.Thomps. & Zavort.
- Mentzelia micrantha (Hook. & Arn.) Torr. & A.Gray
- Mentzelia mollis M.Peck
- Mentzelia monoensis Brokaw & L.Hufford
- Mentzelia montana (Davidson) Davidson
- Mentzelia multicaulis (Osterh.) J.Darl.
- Mentzelia multiflora (Nutt.) A.Gray
- Mentzelia nesiotes (I.M.Johnst.) Brokaw & J.J.Schenk
- Mentzelia nitens Greene
- Mentzelia nuda (Pursh) Torr. & A.Gray
- Mentzelia obscura H.J.Thomps. & J.E.Roberts
- Mentzelia oligosperma Nutt. ex Sims
- Mentzelia oreophila J.Darl.
- Mentzelia pachyrhiza I.M.Johnst.
- Mentzelia packardiae Glad
- Mentzelia paradoxensis J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia parvifolia Urb. & Gilg ex Kurtz
- Mentzelia pattersonii B.L.Turner
- Mentzelia pectinata Kellogg
- Mentzelia perennis Wooton
- Mentzelia polita A.Nelson
- Mentzelia procera (Wooton & Standl.) J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia pterosperma Eastw.
- Mentzelia puberula J.Darl.
- Mentzelia pumila Torr. & A.Gray
- Mentzelia ravenii H.J.Thomps. & J.E.Roberts
- Mentzelia reflexa Coville
- Mentzelia reverchonii (Urb. & Gilg) H.J.Thomps. & Zavort.
- Mentzelia rhizomata Reveal
- Mentzelia rusbyi Wooton
- Mentzelia saxicola H.J.Thomps. & Zavort.
- Mentzelia scabra Kunth
- Mentzelia sericea Weigend
- Mentzelia shultziorum Prigge
- Mentzelia sivinskii J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia solieri (Gay) Urb. & Gilg
- Mentzelia speciosa Osterh.
- Mentzelia springeri (Standl.) Tidestr.
- Mentzelia strictissima (Wooton & Standl.) J.Darl.
- Mentzelia texana Urb. & Gilg
- Mentzelia thompsonii Glad
- Mentzelia tiehmii N.H.Holmgren & P.K.Holmgren
- Mentzelia todiltoensis N.D.Atwood & S.L.Welsh
- Mentzelia torreyi A.Gray
- Mentzelia tricuspis A.Gray
- Mentzelia tridentata (Davidson) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
- Mentzelia uintahensis (N.H.Holmgren & P.K.Holmgren) J.J.Schenk & L.Hufford
- Mentzelia veatchiana Kellogg
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2022-11-04] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-11-04] (ang.).
- ↑ a b c d e Mentzelia Plum. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-11-05].
- ↑ Mentzelia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-11-05].
- ↑ a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 39. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 358. (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l Larry Hufford, John J. Schenk, Joshua M. Brokaw: Mentzelia Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-11-04].
- ↑ a b c David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 579, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 221, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.
- ↑ a b c d e f g h KlausK. Kubitzki KlausK. (red.), Flowering plants - Dicotyledons: Celastrales, Oxalidales, Rosales, Cornales, Ericales, Heidelberg 2004, s. 246, 251, ISBN 978-3-662-07257-8, OCLC 891765338 .
- ↑ Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, S. 40f.
- ↑ Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, S. 236
- ↑ Genus Mentzelia L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-11-05].
- Britannica: plant/Mentzelia
- EoL: 60398
- Flora of North America: 120252
- GBIF: 2874733
- identyfikator iNaturalist: 53921
- IPNI: 317842-2
- ITIS: 202469
- NCBI: 37833
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:317842-2
- Tela Botanica: 125535
- identyfikator Tropicos: 40017165
- USDA PLANTS: MENTZ
- identyfikator taksonu Fossilworks: 29423
- CoL: 5P5Z