Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich we Lwowie
Państwo |
|
---|---|
Miejscowość | |
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |
49,842550°N 24,029330°E/49,842550 24,029330 | |
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Muzeum_Przyrodnicze_im._Dzieduszyckich_we_Lwowie_%28-1905%29.jpg/240px-Muzeum_Przyrodnicze_im._Dzieduszyckich_we_Lwowie_%28-1905%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Lwow-MuzeumPrzyrodniczeImDzieduszyckich.jpg/240px-Lwow-MuzeumPrzyrodniczeImDzieduszyckich.jpg)
Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich we Lwowie – placówka wystawienniczo-naukowa, zawierająca zbiory przyrodnicze, etnograficzne, prehistoryczne, pochodzące z całego obszaru dawnych ziem Polski, założona w przez hrabiego Włodzimierza Dzieduszyckiego w połowie XIX wieku we Lwowie. W okresie II Rzeczypospolitej było to największe muzeum przyrodnicze w kraju. Obecnie jest muzeum prowadzonym przez Narodową Akademię Nauk Ukrainy, od 1994 r. pod nazwą Державний природознавчий музей НАНУ (ukr.: Państwowe Muzeum Przyrodnicze).
Historia powstania
W 1868 roku Włodzimierz Dzieduszycki kupił gmach przy ul. Teatralnej 18 we Lwowie. Przeniósł do niego swoje zbiory przyrodnicze, bibliotekę i zbiory obrazów. 10 września 1880 z okazji przyjazdu cesarza Franciszka Józefa I do Lwowa Włodzimierz Dzieduszycki ofiarował swoje muzeum na rzecz narodu polskiego i zabezpieczył istnienie placówki przez utworzenie w roku 1893 Ordynacji Poturzyckiej. W okresie międzywojennym muzeum było głośne w Europie jako jeden z nielicznych przykładów wyczerpującego muzealnego przeglądu kraju pod względem przyrody, geologii i folkloru[1].
W 1880 Włodzimierz Dzieduszycki wydał książkę Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie[2], a w 1895 roku Przewodnik po Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie[3].
Po śmierci Włodzimierza Dzieduszyckiego (18 września 1899) kuratorem Muzeum został Tadeusz Dzieduszycki, od 1910 zarządzanie muzeum przejął syn Tadeusza i Anny Dzieduszyckich – Paweł, który w 1918 wstąpił do zakonu jezuitów, przekazując ordynację i kuratorstwo muzeum na rzecz swego młodszego brata, Włodzimierza Dzieduszyckiego juniora, który kierował muzeum i ordynacją aż do wybuchu II wojny światowej.
Za życia Włodzimierza Dzieduszyckiego generalnym kustoszem był Władysław Zontak[4][5]. Od 1905 kustoszem muzeum był Marian Łomnicki, a w dwudziestoleciu międzywojennym dyrektorem Jarosław Łomnicki (1915–1931) oraz Jan Kinel. Pracował tutaj także m.in. Józef Dziędzielewicz oraz Witold Albert Adolph. Kustoszem w dziale botanicznym był z kolei Tadeusz Wilczyński.
Wydawnictwa Muzeum
Muzeum wydawało lub wydaje między innymi następujące wydawnictwa ciągłe:
- Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich (także tytuł łaciński: Acta Musaei Dzieduszyckiani; wychodziło od 1915 do 1924)[6]
- Наукові записки Державного природознавчого музею (od 1951; tom 39 w 2023)[7]
Losy muzeum do 1939
Ekspozycja
Za życia Włodzimierza Dzieduszyckiego w skład Muzeum wchodziło siedem działów:
- zoologiczny
- botaniczny
- paleontologiczny
- geologiczny
- mineralogiczny
- prehistoryczny
- etnograficzny
Na początku XX wieku powstały nowe działy muzeum, w tym dział archeologiczny, którego kierownikiem był m.in. Karol Hadaczek.
Dział zoologiczny
Był on najbogatszy w eksponaty. W 1895 zawierał 8328 gatunków w 38 225 egzemplarzach, a do 1939 stan ten wzrósł blisko trzykrotnie. Zawierał szereg interesujących kolekcji:
- bezkręgowców, zwłaszcza owadów, zawierająca kilkaset nowo opisanych gatunków. W roku 1895 było ich 7420 gatunków w 31 152 okazach. Zbiory były ustawione według systemu naturalnego George'a Cuvier, tj. ewolucyjnym, poczynając od grup najwyższych. W 1937 zawierała 150 079 okazów.
- ptaków, o szczególnej wartości naukowej. W 1907 było ich 295 gatunków w 2259 okazach, wystawionych zazwyczaj na tle naturalnym: z gniazdami, jajami, w obydwu płciach i w różnym wieku.
- ryb (56 gatunków),
- płazów (15 gatunków),
- gadów (10 gatunków),
- ssaków (60 gatunków), w tym wiele rzadkich i już nie spotykanych.
Dział botaniczny
Mieścił się w 4 salach na I piętrze i w sieni na parterze. W skład jego wchodziły zakupione przez Dzieduszyckiego zbiory profesorów Uniwersytetu Lwowskiego Jacka Łobarzewskiego, Antoniego Rehmana, Mariana Raciborskidgo oraz uboższe kolekcje pozauniwersyteckich botaników lwowskich. Najbogatszy był zielnik Łobarzewskiego składający się z 70 fascykułów, zawierających ponad 2000 gatunków roślin w 10 tysiącach okazów. W trzech pokojach były rozwieszone w ramach za szkłem kolekcje flory krajowej (ok. 30 tysięcy okazów roślin), ułożone według systemu Endlichera. Każda rodzina była reprezentowana przez najbardziej charakterystyczne dla niej gatunki. W ostatnim pokoju były złożone zielniki. Znajdowało się tam również wiele okazów paleobotanicznych zebranych przez Zejsznera i Raciborskiego oraz flory górnokredowej z Potylicza, reprezentujących najważniejsze grupy flory kopalnej, a także zasuszone okazy i modele niektórych gatunków grzybów oraz zbiór porostów zebranych przez Władysława Boberskiego.
Na parterze, w obszernej sieni prowadzącej na dziedziniec, znajdowała się ekspozycja dendrologiczna i mineralogiczna. Pod ścianami sieni na podwyższeniu znajdowały się przekroje dwóch bardzo starych dębów, jeden o średnicy 2 metrów, drugi – 1,6 metra, dalej przekroje limby o 412 słojach w przekroju, przekroje modrzewia, sosny, ogromny blok skalny z kryształów soli kuchennej, drabinka górnicza okryta kryształami soli kuchennej w różnych kształtach, gipsy, alabastry i porfiry, bryła wosku ziemnego, węgla kamiennego i brunatnego. Na podwórzu zwanym wirydarzem pod ścianami murów znajdowały się dwa drzewa zrośnięte pniami z zachowaniem dwu kręgów słojów, dwa pnie buków połączone wspólną gałęzią, która wrastając w obydwa pnie tworzy literę N, pień skamieniałego drzewa szpilkowego, wyciągnięty z Sanu sczerniały pień dębu, pień dwu zrośniętych topoli nadwiślańskich oraz różne skamieliny.
Dział mineralogiczno-paleontologiczno-geologiczny
Był to najstarszy dział muzeum. Początki jego sięgały roku 1832, kiedy ojciec Włodzimierza, Józef Dzieduszycki, zakupił od młodego geologa krakowskiego Ludwika Zejsznera kolekcję skał i minerałów z okolic Krakowa, Nowego Sącza, Krzeszowic, Niziny Sandomierskiej, Lwowa, Złoczowa i kilku innych miejscowości podkarpackich. W skład tego zbioru wchodziło 280 gatunków minerałów i skał w 2 tysiącach okazów, a ponadto sto kilkadziesiąt kości zwierząt plejstoceńskich kości z tatrzańskiej groty pod Magurą, z brzegów Dniestru i Sanu, a także 460 minerałów, skał i kości nierozpoznanych bliżej zwierząt. Nieco później zakupił też zbiór skamielin z okolic Lwowa po radcy Nechaju, kolekcję Antoniego Rehmana, geologa Seweryna Płachetki i innych. Do tych zbiorów dołączono w dalszych okresach kolekcje z wycieczek pracowników Muzeum do różnych okolic kraju oraz darowizny różnych osób. Katalog bogatej kolekcji ramienionogów kopalnych zestawił Józef Siemiradzki[8].
Wydobycie w 1907 z pokładów wosku ziemnego w Staruni koło Nadwórnej i naukowe opracowanie pod względem anatomicznym całego ciała nosorożca włochatego oraz szkieletu mamuta przysporzyło Muzeum im. Dzieduszyckich światowego rozgłosu. Drugi nosorożec wydobyty w Staruni został złożony w Krakowskim Muzeum Przyrodniczym, natomiast pierwszy nosorożec ze Staruni (oraz wydobyty z nim mamut) po wojnie wraz z innymi trofeami muzeum pozostały we Lwowie, gdzie znajdują się do dnia dzisiejszego (mamut jako główny eksponat).
Osobny artykuł: Nosorożec włochaty ze Staruni.
Dział etnograficzny
Założony został najpóźniej, bo dopiero po Wystawie Światowej w Wiedniu w 1873 i Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1878 roku[1]. Zawierał oryginalne, piękne chałupnicze wyroby galicyjskich chłopów, oparte na starych tradycjach ludowych. W latach późniejszych Włodzimierz Dzieduszycki kupował na jarmarkach, bądź też u chałupniczych wytwórców – artystów różne przedmioty, wzbogacając nimi kolekcję.
Działalność naukowa
Muzeum sfinansowało nakład monografii Oskara Kolberga dotyczącą Przemyskiego[9].
Kuratorzy
- Marian Łomnicki (1905–1915)[10][11]
Losy muzeum po II wojnie światowej
W czasie działań wojennych, podczas zajmowania Lwowa w 1939 r. przez Rosjan, pocisk artyleryjski uszkodził budynek muzeum i częściowo zniszczył zbiory działu paleontologicznego.
Po zajęciu Lwowa przez Niemców dzięki staraniom Mieczysława Gębarowicza najcenniejsze eksponaty przewieziono do Krakowa[1].
Po zakończeniu II wojny światowej i przymusowym wysiedleniu Polaków ze Lwowa wszystkie eksponaty zgromadzone w muzeum zostały przekazane przez Rosjan narodowi ukraińskiemu i obecnie znajdują się pod zarządem Akademii Nauk Ukrainy jako Lwiwśkyj Naukowo Pryrodoznawczyj Muzej. Likwidowano ślady polskości, niszczono dokumenty i zbiory, usunięto napis Muzeum im. Dzieduszyckich znajdujący się na frontonie budynku[1].
Od 1995 do 2013 roku ekspozycja była nieczynna z powodu trwającego remontu gmachu muzealnego[12]. W 2013 roku Muzeum Przyrodnicze otrzymało grant na projekt Muzeum Przyrodnicze: od teorii ewolucji życia do praktyki żywego muzeum. Nową wystawę otwarto w 2018 roku[13].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b c d AdamA. Taborski AdamA., Geneza i dzieje Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, „OPUSCULA MUSEALIA” (21), 2013, s. 189-207 .
- ↑ Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie – Śląska Biblioteka Cyfrowa [online], www.sbc.org.pl [dostęp 2021-01-29] (pol.).
- ↑ Przewodnik po Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie – Śląska Biblioteka Cyfrowa [online], www.sbc.org.pl [dostęp 2021-01-29] (pol.).
- ↑ Zgon zasłużonego przyrodnika polskiego. „Nowości Illustrowane”. Nr 36, s. 15, 8 września 1906.
- ↑ Gabriel Brzęk: Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca. lwow.com.pl. [dostęp 2019-01-16].
- ↑ Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich [Періодичні видання з фондів Наукової бібліотеки ДПМ НАНУ] [online], lib.smnh.org [dostęp 2024-04-17] .
- ↑ Наукові записки Державного природознавчого музею [online], nzdpm.smnh.org [dostęp 2024-04-17] .
- ↑ JózefJ. Siemiradzki JózefJ., Katalog systematyczny zbiorów paleontologicznych Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Ramionopławy (Brachiopoda), „Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich”, 5/6, Lwów 1922, s. 151–178 .
- ↑ Elżbieta Millerowa: Przemyskie Oskara Kolberga. W: Oskar Kolberg: Przemyskie. Suplement do tomu 35.. Poznań: Instytut im. Oskara Kolberga, 2011. ISBN 978-83-62298-25-9. ISBN 978-83-921727-8-9.
- ↑ Nekrolog, „Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich,” (Tom II, Zeszyt 1-2), 1915, s. 111 .
- ↑ TadeuszT. Wiśniowski TadeuszT., Maryan Łomnicki, „Rozprawy i Wiadomości z Muzeum im. Dzieduszyckich” (Tom II, Zeszyt 3-4), 1917, s. 113-137 .
- ↑ Історія музею [online], www.smnh.org [dostęp 2021-01-29] (ukr.).
- ↑ Експозиція [online], www.smnh.org [dostęp 2021-01-29] (ukr.).
Bibliografia
- Włodzimierz Dzieduszycki, Przewodnik po Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, nakł. Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1895 (link zewnętrzny [1], dostęp 2013-09-19)
- Gabriel Brzęk, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994
Linki zewnętrzne
- Brzęk G., Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca (pol.)
- p
- d
- e