Nasturcja większa
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | nasturcjowate | ||
Rodzaj | nasturcja | ||
Gatunek | nasturcja większa | ||
Nazwa systematyczna | |||
Tropaeolum majus L. Sp. pl. 1:345; 2: errata. 1753 | |||
|
Nasturcja większa (Tropaeolum majus L.) – gatunek byliny z rodziny nasturcjowatych (Tropaeolaceae). Pochodzi z Ameryki Południowej, jednak obecnie nie rośnie tam już dziko, znana jest jedynie z uprawy[3]. Czasami dziczeje z upraw. Jako zdziczała z upraw występuje na Wyspach Juan Fernandez, na Maderze, w różnych częściach Europy, w Chinach i Brazylii. Do Europy przywiózł ją Holender Bewering w roku 1684. W Polsce jest uprawiana jako roślina ozdobna.
Nazwa Tropaeolum najprawdopodobniej pochodzi od słowa tropaedun, oznaczającego ostrogę.
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Kapuzinerkresse_mit_Tautropfen-20201106-RM-095115.jpg/180px-Kapuzinerkresse_mit_Tautropfen-20201106-RM-095115.jpg)
- Pokrój
- Roślina o płożących się lub wspinających się pędach. Bardzo zróżnicowane wysokości w zależności od odmiany. Formy karłowate o pokroju krzaczkowatym – 30–40 cm wysokości. Formy pnące mają pędy 2–4 m długości. Odmiany pośrednie w pełnym zakresie od 30 cm do 400 cm. Odznacza się szybkim tempem wzrostu i potrafi przyrastać nawet do 3m długości.
- Pędy
- Wiotkie, gęsto ulistnione, z liśćmi tworzą zwartą okrywę.
- Liście
- Duże, tarczowate, na długich ogonkach, jasnozielone, z sinoniebieskawym owoszczeniem, u odmian także pstre lub z jasnymi obwódkami.
- Kwiaty
- Lekko grzbieciste, pojedyncze, kielichowate, duże, na długich szypułkach, z ostrogami; wyrastające w kątach liści na długich szypułkach. U różnych odmian mają barwę od żółtej poprzez pomarańczową do ciemnoczerwonej. Pachnące i nektarodajne. U niektórych odmian kwiaty półpełne. Kwitnie od maja do września.
- Owoc
- Szarobeżowy, żebrowany orzeszek[4].
Fitochemia
Obecność kwasów tłuszczowych (kwas erukowy, oleinowy, linolowy) oraz flawonoidów (izokwercetyna, 3-glukozyd kwercetyny oraz kemferol); glukozynolany, takie jak glukotropeolina (glukozylan benzylu) i synalbina oraz tetracykliczne triterpeny, antocyjany (na poziomie 72 mg/10 g świeżej masy, z czego 91% stanowi pelargonidyna). Barwniki roślinne: polifenole oraz karotenoidy. Wśród polifenoli największą grupę związków stanowią flawonoidy (flawonole i antocyjany). Wśród karotenoidów występują: luteina, α-, β-, γ-karoten oraz zeaksantyna. Kwiaty nasturcji są bogatym źródłem związków mineralnych (siarki i fosforu). Nasturcja charakteryzuje się także wysoką zawartością fitoncydów.
Zastosowanie
- Roślina lecznicza
- Surowiec zielarski: nasiona (Semen Tropaeoli). Zawierają glikozyd glikotropeolinę, z której w wyniku fermentacji – po uszkodzeniu łupiny nasiennej – powstaje izocyjanat benzylu, stanowiący główny składnik olejku lotnego zawartego w nasionach. Oprócz tego stwierdzono obecność bardzo skutecznych, lecz mało trwałych antybiotyków.
- Działanie: działa silnie na chorobotwórcze bakterie, zwłaszcza atakujące drogi moczowe (zapalenie dróg moczowych) i oddechowe (zapalenie płuc i grypa). Ekstrakty wodne, etanolowe oraz octanowe, syropy na bazie naparów i maceratów oraz spirytusy nasturcjowe, wykazujące silne działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne. Ekstrakty z liści nasturcji stosuje się przy anginach, w bronchitach oraz stanach zapalnych dróg moczowych.
- Zbiór i suszenie: Dojrzałe owoce zbiera się w sierpniu i wrześniu, dosusza je w przewiewnym miejscu i wyłuskuje nasiona (stopniowe i nieregularne dojrzewanie owoców utrudnia zbiór, co powoduje często znaczne ich straty).
- Roślina ozdobna – uprawiana w licznych i różniących się barwą kwiatów odmianach w ogrodach i parkach. Ozdobne są kwiaty, jak również liście. Uprawia się ją na rabatach kwiatowych, szczególnie zaś nadaje się na balkony, altany, pergole, siatki, płoty itp. Czasami uprawiana jest również na kwiat cięty.
- Roślina jadalna – młode pędy i liście mogą być jedzone jako przyprawa lub sałata — ostry smak, dojrzewające owoce nasturcji mogą być marynowane.
Wybrane odmiany
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Tropaeolum_majus_%27Milkmaid%27_Nasturcja_wi%C4%99ksza_2023-07-21_02.jpg/220px-Tropaeolum_majus_%27Milkmaid%27_Nasturcja_wi%C4%99ksza_2023-07-21_02.jpg)
- 'Scharlachglanz' - odmiana osiągająca nawet do 4 metrów wysokości, kwitnąca od czerwca do października. Kwiaty duże, półpełne do około 7 cm średnicy w barwie czerwonej.
- 'Milkmaid' - odmiana pnąca, osiągająca do około 3 m wysokości, charakteryzująca się kremowobiałymi kwiatami. Siejemy ją w odstępach co około 50 cm.
- 'Alaska' – ma krzaczasty pokrój i jasnozielone, kremowo nakrapiane liście. Kwiaty kremowe, pomarańczowe, czerwone lub żółte.
- 'Alaska Gold' - odmiana o złotożółtych kwiatach.
- 'Alaska Apricot' - odmiana o morelowych kwiatach.
- 'Mahogany Jewel' - odmiana niska, osiągająca do około 30- 40 cm wysokości o mahoniowych oraz półpełnych kwiatach. Doskonała na balkon do uprawy w skrzynkach, donicach oraz pojemnikach wiszących.
- 'Lady Bird' - niska odmiana o pięknych, złocistych kwiatach z czerwonymi plamami.
- 'Peach Melba' - odmiana niska o żółtawych kwiatach ze szkarłatnymi plamkami.
- 'Glem Lemon' - odmiana o półpełnych i cytrynowych kwiatach.
- 'Glem Mahogany' - odmiana o półpełnych i mahoniowych kwiatach.
- 'Jewel Golden Globe' – odmiana o intensywnie złotożółtych i podwójnych kwiatach.
Mieszańcem nasturcji Tropaeolum majus i nasturcji Tropaeolum peltophorum jest nasturcja ogrodowa, kwitnąca od czerwca do jesieni.
Uprawa
Jest byliną, ale w Polsce ze względu na klimat uprawiana jest jako roślina jednoroczna. Uprawiana jest głównie przez wysiew owoców. Sieje się je zazwyczaj pod koniec kwietnia lub w maju kupkami po 2–3 owoce, wprost do gruntu, w rozstawie 30-40 × 25 cm. Nie ma specjalnych wymagań co do gleby i nie wymaga nawożenia. Jeżeli rośnie w żyznej i dobrze nawożonej glebie wyrasta bardzo bujnie, ale kwitnie wówczas słabo. Może rosnąć zarówno w pełnym słońcu, jak i w półcieniu[5]. Wrażliwa na mróz.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
- ↑ Bolesław Chlebowski, Kazimierz Mynett: Kwiaciarstwo. Warszawa: PWRiL, 1983. ISBN 83-09-00544-X. (Charakterystyka)
- ↑ Anita Paszkiewicz-Tokarczyk: Balkon cały w kwiatach. Warszawa: Wydawnictwa „Alfa”, 1987. ISBN 83-7001-119-5. (Sposób uprawy)
Bibliografia
- J.A. Sendler (red.): Kwiaciarstwo. 1960, s. 115.
- N. Krusze (red.): Ogrodnictwo w tabelach. 1980, s. 327.
- M. Chojnowski, E. Chojnowska: Najpiękniejsze kwiaty letnie. 2002, s. 225.
- K. Oszkinis: Kwiaty od A do Z. 1979, s. 223.
- B. Slavík: Květena České Republiky 5. 1997, s. 229.
- W. Rothmaler: Exkursionsflora von Deutschland, Band 4. Gefäßpflanzen: Kritischer Band. 2005, s. 472.
- L. Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. 1998, s. 286.
- N.N. Tzvelev: Flora Europae Orientalis. T.9. 1996, s. 390.
- W. Rothmaler: Exkursionsflora von Deutschland, Band 3. Gefäßpflanzen: Atlasband. 1995, s. 343.
- T.G. Tutin et al.: Flora Europaea. Volume 2. Rosaceae to Umbelliferae. 1968, s. 204.
- Z. Mirek: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin kwiatowych i paprotników Polski.. 2002.
- A. Parus, A. Grys: Roślina przyszłości – Nasturcja większa (Tropaeolum majus L.). Postępy Fitoterapii 3.. 2012, s. 184-187.
- GND: 4277251-5
- Britannica: plant/common-nasturtium
- SNL: blomkarse
- DSDE: tallerkensmækker
- BioLib: 3583
- EoL: 484394
- EUNIS: 184544
- Flora of China: 200012407
- Flora of North America: 200012407
- FloraWeb: 27289
- GBIF: 2889934
- identyfikator iNaturalist: 54329
- IPNI: 310974-2
- ITIS: 505615
- NCBI: 4020
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2522052
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:310974-2
- Tela Botanica: 69905
- identyfikator Tropicos: 33000034
- USDA PLANTS: TRMA7
- CoL: 7CVJH