Niklas Luhmann
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 8 grudnia 1927 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 6 listopada 1998 | ||
Zawód, zajęcie | socjolog | ||
| |||
|
Niklas Luhmann (ur. 8 grudnia 1927 w Lüneburgu, zm. 6 listopada 1998 w Oerlinghausen) – niemiecki socjolog i teoretyk społeczny. Jest uważany za najważniejszego niemieckojęzycznego przedstawiciela socjologicznej teorii systemów i cybernetyki społecznej oraz zaliczany do najwybitniejszych klasyków nauk socjologicznych XX wieku[potrzebny przypis].
Życiorys
Niklas Luhmann urodził się w 1927 roku w rodzinie właścicieli browaru w Lüneburgu i tam również zaczęła się jego edukacja. W wieku 16 lat, w 1944 roku został oficjalnie wcielony do wojska jako pomocnik Luftwaffe[1]. Jednak zaraz po tym dostał się do niewoli wojsk amerykańskich, gdzie jak sam wspomina nie był traktowany zgodnie z międzynarodowymi konwencjami[2].
Po wojnie rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim ze specjalizacją w prawie rzymskim, które ukończył w 1949 roku. Od 1954 do 1955 pracował jako urzędnik administracyjny w Lüneburgu, a później w Wyższym Sądzie Administracyjnym jako asystent Prezydenta Sądu. W tym czasie rozpoczął przygotowywanie swojej słynnej kartoteki („Zettelkasten”, czyli system pojęć i definicji, który u progu życia Luhmanna liczył ok. 30 000 kart z notatkami). W 1960/61 skorzystał z możliwości powrotu na studia dzięki stypendium dokształcającemu w Graduate School of Public Administration na Uniwersytecie Harvarda. Tam będąc przez rok uczniem Talcotta Parsonsa poznał jego strukturalistyczną teorię systemów oraz zagłębił się w nauki Kartezjusza, Kanta i Husserla[3].
Od 1962 do 1965 roku działał na stanowisku referenta w Wyższej Szkole Nauk Administracyjnych w Spirze (Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften Speyer), gdzie powstała praca Funktionen und Folgen formaler Organisation. W lutym 1966 roku uzyskał stopień doktora nauk społecznych na Uniwersytecie w Münster za pracę Recht und Automation in der öffentlichen Verwaltung. Eine verwaltungswissenschaftliche Untersuchung. Pięć miesięcy później otrzymał habilitację za przygotowaną już w Spirze pracę Funktionen und Folgen formaler Organisation. Na Uniwersytecie w Münster rozpoczął cykl wykładów „Soziologische Aufklärung” wprowadzających do jego teorii. W tym czasie zastępował również Theodora Adorno w trakcie wykładów gościnnych na Uniwersytecie we Frankfurcie nad Menem[4].
Objęcie w 1968 roku Katedry na Uniwersytecie w Bielefeld dało mu nie tylko tytuł pierwszego profesora zwyczajnego socjologii w tej nowej instytucji, lecz pozwoliło na współtworzenie pierwszego wydziału nauk socjologicznych na niemieckojęzycznym obszarze. Tam nauczał i badał aż do przejścia na emeryturę w 1993 roku[5].
W 1960 poślubił Ursulę von Walter[6], która zmarła w 1977 roku, zostawiając go z trójką dzieci. Luhmann sam zajął się wychowaniem córki i dwóch synów. W jednym z wywiadów stwierdził kiedyś „zmarła moja żona, zmarł mój najlepszy przyjaciel” („Meine Frau ist gestorben, mein bester Freund ist gestorben“)[7].
Koncepcje i publikacje
Dziełem życia Niklasa Luhmanna jest jego teoria społeczeństwa, która postuluje przyznawanie w naukowych badaniach takiego samego znaczenia zarówno socjalnym mikrosystemom (stosunki międzyludzkie), jak i makrosystemom (system prawny, polityka). To żądanie jest uzasadnione tym, iż jego teoria systemów opiera się na komunikacji, a struktury komunikacji wykazują porównywalną formę we wszystkich społecznych systemach.
Źródła inspiracji dla Niklasa Luhmanna to:
- Talcott Parsons i funkcjonalizm, skąd zapożyczył zainteresowanie dla warunków trwałości systemów społecznych.
- Fenomenologia z niej wykorzystał pojęcie sensu.
- Max Weber inspirował Luhmanna w zakresie refleksji nad różnicowaniem się nowoczesnych społeczeństw.
- Humberto Maturana i Francisco Varela od nich Luhmann zaczerpnął pojęcie i podstawy teorii Autopoiesis,1973,(ang.).
- Claude E. Shannon i Warren Weaver Luhmann zapożyczył od nich sposób rozumienia komunikacji jako przezwyciężenia szumu.
Systemy autopoietyczne są punktem wyjścia w rozważaniach Luhmanna, gdyż według jego hipotezy już sama struktura współczesnego społeczeństwa umożliwia funkcjonowanie owych systemów i podsystemów. Jest to wynikiem nadania komunikacji międzyludzkiej statusu podstawowej jednostki w systemie społecznym.
Przykładowo sztuka jako podsystem w systemie społecznym jest autonomiczna, samokonstytuująca się, samowystarczalna i nie do zastąpienia przez inne podsystemy. Cyrkularność systemu autopoietycznego polega na tym, że „wszystko, co funkcjonuje w systemie jako jedność, otrzymuje tę jedność od systemu samego w sobie” (alles, was im System als Einheit funktioniert, erhält seine Einheit durch das System selbst). Samourzeczywistnienie się sztuki w społeczeństwie oznacza, że funkcjonuje ona jako część społecznego dyskursu. Natomiast dzieło sztuki, które jako obiekt nie spełnia założeń autopoiezji, posiada jednak zdolność wywoływania lub nawet zmuszania do komunikacji. A to prowadzi to stwierdzenia, że sztuka jako złożona komunikacja wytwarzana dzięki bodźcom które zapewnia dzieło sztuki, jest samodzielnym systemem.
Warunkiem istnienia systemów, w tym systemów społecznych, jest różnica pomiędzy systemem i otoczeniem[8]. Otoczeniem dla jednego systemu są inne systemy, przykładowo dla systemu mediów, którego podstawową jednostką jest komunikacja wywołana przez komunikat medialny (wiadomość) źródłem są zdarzenia z innych podsystemów[9]. Z kolei warunkiem istnienia sztuki jest konfrontacja rzeczywistości z inną wersją tej samej rzeczywistości. Wytworzenie tej konfrontacji jest możliwe dzięki istniejącym w społeczeństwie dyskursom – które niejako inspirują do dalszej komunikacji. Mowa jest o akumulacji określonych zdarzeń, które pomimo upływu czasu wciąż pozostają nowe. A więc funkcją sztuki i jej warunkiem jest różnicowanie się od tego co już było, co jest przeszłe, już znane. Zakumulowane komunikacje są samowystarczalne, wytwarzają się same z siebie i istnieją w nowych jednostkach (tu w dziełach sztuki), bo choć odstają od tego co przeszłe, to jednak odnoszą się do poprzednich.
To zakłada, że trwałość systemu jest zależna od wykonywanych przez niego operacji. A serie operacji składają się na proces autopoiezji, czyli na wcześniej wspomniany proces samowytwarzania się systemów. Systemy trwają, ale także zmieniają się i znikają w procesie ewolucji, dzięki komunikacji, która jest procesem odtwarzania się systemu poprzez produkcję operacji.
Systemy autopoietyczne istnieją w czasie i dążą do przetrwania. Ewolucja to proces, w którym systemy podlegają selekcji ze względu na możliwość przetrwania. Luhmann wskazuje na trzy podstawowe formy różnicowania systemów społecznych, jakie pojawiły się w procesie ewolucji:
1. Społeczeństwa segmentarne – system operuje przez wyróżnianie części w oparciu o taką samą zasadę (np. klany kruków i wilków).
2. Społeczeństwa stratyfikacyjne – system operuje przez wyróżnianie części traktowanych jako elementy zhierarchizowane (np. szlachta, duchowieństwo, chłopi).
3. Społeczeństwo funkcjonalnie zróżnicowane – system operuje przez wyróżnicowanie się podsystemów pozostających ze sobą w specyficznych relacjach.
Poszczególne formy zróżnicowania związane są z przemianami technologii komunikacji. Wyłonienie się społeczeństw stratyfikacyjnych związane było z pojawieniem się pisma, a powstanie społeczeństw funkcjonalnie zróżnicowanych z wynalazkiem i upowszechnieniem się druku.
Najważniejsze prace
- Soziologische Aufklärung 1-6 (Opladen 1967-1995)
- Funktion der Religion (Frankfurt/M. 1977)
- Liebe als Passion. Zur Codierung von Intimitat (Frankfurt/M. 1982)
- Soziale Systeme. Grundriss einer allgemeinen Theorie (Frankfurt/M. 1984)
- Die Wirtschaft der Gesellschaft (Frankfurt/M. 1988)
- Das Recht der Gesellschaft (Frankfurt/M. 1993)
- Die Realität der Massenmedien (Opladen 1996)
- Die Gesellschaft der Gesellschaft (Frankfurt/M. 1997)
Tłumaczenia prac na język polski
- Funkcja religii, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków, s. 305, Wyd I: 1998, ISBN 83-85527-62-1, Wyd II: 2007, ISBN 978-83-60490-31-0 (Funktion der Religion 1977)
- Teoria polityczna państwa bezpieczeństwa socjalnego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 168. ISBN 83-01-11449-5 (Politische Theorie im Wohlfahrtsstaat 1981)
- Semantyka miłości. O kodowaniu intymności, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2003, s. 225, ISBN 83-7383-029-4 (Liebe als Passion. Zur Codierung von Intimitat 1982)
- Systemy społeczne. Zarys ogólnej teorii, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2007, s. 465, ISBN 978-83-60490-45-7 (Soziale Systeme: Grundriss einer allgemeinen Theorie 1984)
- Pisma o sztuce i literaturze, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2016, s. 445, ISBN 978-83-7383-781-2 (Schriften zu Kunst und Literatur 2008)
- Pisma z socjologii moralności, Wydawnictwo Naukowe Academicon, Lublin 2023, s.248, ISBN 978-83-67134-12-5
Opracowania
- Cezary Kostro: Funkcjonalna Teoria Moralności Niklasa Luhmanna
Przypisy
- ↑ Wolfgang Hagen: Warum haben Sie keinen Fernseher, Herr Luhmann? – Letzte Gespräche mit Niklas Luhmann. Berlin 2004, s. 14.
- ↑ Detlef Horster: Niklas Luhmann. München 1997, s. 28.
- ↑ luhmann.pl [online], luhmann.pl [dostęp 2017-11-25] [zarchiwizowane z adresu 2014-08-13] .
- ↑ Biografie Niklas Luhmann [online], agso.uni-graz.at [dostęp 2017-11-25] .
- ↑ Niklas Luhmann: „Was ist der Fall?” und „Was steckt dahinter?”. Die zwei Soziologien und die Gesellschaftstheorie. Bielefeld 1993, s. 3.
- ↑ Biografie Niklas Luhmann. w: 50 Klassiker der Soziologie. Webseite der Universität Graz.
- ↑ Klassiker: Luhmann lesen ist wie Techno zu hören – WELT [online], www.welt.de [dostęp 2017-11-25] .
- ↑ Niklas Luhmann: Die Gesellschaft der Gesellschaft. stw, Frankfurt am Main 1997, s. 29–35.
- ↑ Niklas Luhmann: Soziologische Aufklärung. Bd. 4. Westdeutscher Verlag, Opladen 1994, s. 34–37.
Bibliografia
- Luhmann, Niklas (1986): Das Kunstwerk und die Selbstproduktion der Kunst. In: Kimmich, Dorothee/ Renner, Rolf Günter/ Stiegler, Bernd (2000): Texte zur Literaturtheorie der Gegenwart. Stuttgart.
- Luhmann, Niklas (1997): Die Gesellschaft der Gesellschaft. stw, Frankfurt am Main.
- Maturana, Humberto & Varela, Francisco ([1st edition 1973] 1980). Autopoiesis and Cognition: the Realization of the Living. Robert S. Cohen and Marx W. Wartofsky (Eds.), Boston Studies in the Philosophy of Science 42. Dordecht: D. Reidel Publishing Co. ISBN 90-277-1015-5 (hardback), ISBN 90-277-1016-3 (paper) – podstawowy publikowany odnośnik do autopoiesis
Linki zewnętrzne
- Serwis poświęcony Niklasowi Luhmannowi. luhmann.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-09)].
- Zdjęcie Niklasa Luhmanna
- ISNI: 0000000122778532
- VIAF: 29546145
- ULAN: 500064306
- LCCN: n79123583
- GND: 118575147
- NDL: 00448182
- LIBRIS: 86lnrj7s1j1prc8
- BnF: 12018601k
- SUDOC: 028327667
- SBN: CFIV000322
- NLA: 35658061
- NKC: xx0002990
- DBNL: luhm001
- BNE: XX986556
- NTA: 06844575X
- BIBSYS: 90051998
- CiNii: DA00306678
- Open Library: OL184730A
- PLWABN: 9810555751905606
- NUKAT: n94000497
- J9U: 987007264595305171
- PTBNP: 48675
- CANTIC: a10115262
- LNB: 000006608
- NSK: 000031486
- CONOR: 7764067
- BNC: 000042701
- ΕΒΕ: 80854
- BLBNB: 000281470
- KRNLK: KAC200105809
- LIH: LNB:V*152141;=BA
- PWN: 3934397
- Treccani: niklas-luhmann
- Universalis: niklas-luhmann
- NE.se: niklas-luhmann
- Catalana: 0253566
- DSDE: Niklas_Luhmann
- Hrvatska enciklopedija: 37438