Nowe Państwo (Portugalia)
![]() | Ten artykuł dotyczy historii Portugalii. Zobacz też: inne znaczenia wyrażenia „Nowe Państwo”. |
1933–1974 | |||||
| |||||
Hymn: A Portuguesa (Portugalka) | |||||
Ustrój polityczny | republika | ||||
---|---|---|---|---|---|
Konstytucja | Konstytucja Portugalii | ||||
Stolica | Lizbona | ||||
Data powstania | 19 marca 1933 | ||||
Data likwidacji | 25 kwietnia 1974 | ||||
Prezydent | |||||
Premier | Marcelo Caetano | ||||
Powierzchnia | 2 168 071 km² | ||||
Populacja (1970) • liczba ludności |
| ||||
• gęstość | 10,4 os./km² | ||||
Waluta | escudo | ||||
Język urzędowy | |||||
PKB (1938) • całkowite • na osobę | |||||
![]() | |||||
Położenie na mapie świata ![]() | |||||
38°42′46″N 9°09′19″W/38,712778 -9,155278 | |||||
|
Nowe Państwo[2] (port. Estado Novo[2]) – nieoficjalna nazwa państwa portugalskiego w okresie zapoczątkowanym wprowadzeniem w życie nowej konstytucji w 1933 roku[3]. W okresie tym Republika Portugalska (port. República Portuguesa) – bo tak zgodnie z zapisami konstytucji oficjalnie nazywało się państwo, była krajem autorytarnym, korporacjonistycznym i monopartyjnym[4][5][2]. Przez większą część czasu trwania Nowego Państwa dyktatorską władzę sprawował António de Oliveira Salazar, formalnie pełniący funkcję premiera[5][3]. Okres istnienia Nowego Państwa dobiegł końca w 1974 roku, kiedy to doszło do rewolucji goździków, która obaliła dotychczasowe władze. Wydarzenia te utorowały drogę do uchwalenia w 1976 roku obecnej konstytucji, wprowadzającej Trzecią Republikę Portugalską[6].
Zgodnie z treścią niektórych publikacji okres istnienia Nowego Państwa jest określany mianem Drugiej Republiki Portugalskiej[6][7]; inne z kolei rozszerzają tę nazwę także na lata 1926-1933, w których w państwie portugalskim funkcjonowała tzw. Narodowa Dyktatura (port. Ditadura Nacional)[8][9].
Historia
Przed 1933 rokiem
Osobny artykuł: Narodowa Dyktatura.
W 1926 roku w Pierwszej Republice Portugalskiej doszło do zamachu stanu, w wyniku którego władzę w państwie przejęła grupa wojskowych. Jednym z nich był generał António Óscar de Fragoso Carmona, który w 1928 roku objął urząd prezydenta. W tym samym roku z uwagi na zbliżający się kryzys finansowy powierzył on funkcję ministra finansów António de Oliveirze Salazarowi. Salazar przeprowadził reformy pozwalające ustabilizować portugalską gospodarkę i wyciągnąć ją z kłopotów finansowych, przez co zyskał popularność w społeczeństwie. Z uwagi na to Carmona w lipcu 1932 roku uczynił Salazara premierem.
Władza Salazara
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Foto_3_Visita_Salazar_obras_Ponte_Coimbra015.jpg/220px-Foto_3_Visita_Salazar_obras_Ponte_Coimbra015.jpg)
W 1933 roku rząd Antónia de Oliveiry Salazara przygotował projekt nowej konstytucji, który został zatwierdzony przez portugalskie społeczeństwo w zorganizowanym 19 marca tego roku referendum konstytucyjnym[3][10]. Świeżo wprowadzona w życie ustawa zasadnicza zastąpiła wojskowe rządy cywilnym ustrojem autorytarnym opartym na katolickim konserwatyzmie i korporacjonizmie[11]. Nowe władze utworzyły Zgromadzenie Narodowe do którego deputowani byli wybierani co cztery lata jako blok. W Zgromadzeniu wszystkie miejsca zawsze zajmowali zwolennicy rządu[3]. Z kolei po założeniu syndykatów pracodawców i pracowników powołały do życia Izbę Korporacyjną, złożoną z przedstawicieli zawodów. Wprowadzono odgórną regulację stosunków pracy i zarządzania, zakazano strajków i lokautów oraz zaczęto prowadzić kontrolę planowania opieki społecznej[3]. W 1935 roku rząd Salazara zakazał działalności wszystkich partii politycznych z wyjątkiem jednej - Unii Narodowej[2][3]. Ponadto kładł nacisk na ograniczanie wolności i represjonowanie opozycji za pomocą założonej jeszcze w 1932 roku policji politycznej PVDE/PIDE/DGS[3][12]. Próbował także „zneutralizować” społeczeństwo poprzez stosowanie cenzury, propagandy i osadzania w więzieniach przeciwników politycznych. Jednocześnie częściowo przywrócił przywileje Kościoła katolickiego sprzed 1910 roku w prawie, społeczeństwie i edukacji[3].
Podczas hiszpańskiej wojny domowej Salazar udzielił poparcia nacjonalistom dowodzonym przez generała Francisca Franco, który do wiosny 1939 roku przejął kontrolę nad całą Hiszpanią[3]. W czasie II wojny światowej Portugalia oficjalnie zachowywała neutralność, chociaż w 1943 roku udostępniła zachodnim aliantom bazy na Azorach[3][2]. W 1949 roku Portugalia została jednym z członków założycieli NATO, w 1955 roku została przyjęta do ONZ, z kolei w 1960 roku dołączyła do EFTA[3][13].
W 1958 roku generał Humberto Delgado wywołał polityczną burzę w kraju po tym, jak zdecydował się być konkurentem kandydata rządu, admirała América Tomása w wyborach prezydenckich[3]. W kampanii wyborczej Delgado obiecywał „złamanie żelaznego uścisku Salazara”. Zyskał tym samym popularność w społeczeństwie[14]. Podczas przeprowadzonej 8 czerwca 1958 roku elekcji Delgado przegrał z Tomásem w wątpliwych okolicznościach - rząd nie dopuścił przedstawicieli opozycji do udziału w liczeniu głosów. Wkrótce potem został zwolniony z wojska i stał się celem represji ze strony PIDE[14]. Nie przestał jednak myśleć o zmianie władzy w Portugalii - pod koniec 1961 roku przeprowadził nieudany zamach stanu. W lutym 1965 roku przyjechał do hiszpańskiego miasta Badajoz, gdzie miał się spotkać z, jak mu się wydawało, „rewolucyjnymi oficerami portugalskimi”[14]. Na miejscu wpadł w zasadzkę przygotowaną przez funkcjonariuszy PIDE i został zastrzelony przez jednego z nich[14].
Portugalska polityka zagraniczna i kolonialna począwszy od lat 50. XX wieku napotykała na coraz większe trudności zarówno w kraju, jak i za granicą. Napięcia zimnej wojny nadały w dużej mierze słabo rozwiniętym portugalskim posiadłościom zamorskim nowe znaczenie[3]. Decyzja indyjskiego rządu o aneksji Indii Portugalskich doprowadziła do zerwania stosunków dyplomatycznych w sierpniu 1955 roku. Przejęcie przez Indie enklaw Dadra i Nagarhaweli Portugalia zaskarżyła do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i pomimo korzystnego dla niej orzeczenia Trybunału z kwietnia 1960 roku nie zdołała odzyskać przedmiotowych terytoriów[3]. 19 grudnia 1961 roku Indie zaanektowały ponadto Goę, Diu i Daman[3].
Salazar wyjaśnił, że nie popiera dekolonizacji, a kiedy na początku 1961 roku w Angoli zaczęły się niepokoje wzmocnił wojska stacjonujące na terytoriach afrykańskich i przejął Ministerstwo Obrony Narodowej[3]. Niemniej jednak w latach 1961-1964 wybuchły długotrwałe i rujnujące budżet wojny niepodległościowe w Angoli, w Mozambiku oraz w Gwinei Portugalskiej[3][2].
Pomimo zaniechania odmłodzenia rolnictwa i niechęci do uprzemysłowienia prawdopodobnie największym sukcesem Nowego Państwa był rozwój gospodarki. Plany rozwoju, ściśle kontrolowane przez wymagającego Salazara były konserwatywne, ale spójne[3]. Rząd znacznie zredukował zadłużenie, zmniejszył ekonomiczną zależność od inwestycji brytyjskich oraz ściśle nadzorował inwestycje zagraniczne, do których prowadzenia nie zachęcał aż do połowy lat 60. XX wieku, gdy koszty związane z wojnami w Angoli, Mozambiku i Gwinei Portugalskiej skłoniły do rewizji kodeksu inwestycyjnego. Władza wspierała także przemysł (w ograniczonym stopniu) i kładła nacisk na rozwój infrastruktury w zakresie zdrowia, edukacji i opieki społecznej[3]. Od około 1960 roku do zwiększenia inflacji i kryzysu energetycznego w 1973 roku Portugalia doświadczała wzrostu gospodarczego w tempie od 5 do 7% rocznie, co stanowiło boom dla najbiedniejszego ówcześnie kraju Europy Zachodniej[3].
Po ustąpieniu Salazara
We wrześniu 1968 roku António de Oliveira Salazar doznał udaru mózgu, w związku z czym dalsze pełnienie przez niego urzędu premiera przestało być możliwe. Prezydent Américo Tomás powierzył misję utworzenia rządu Marcelo Caetano, jednemu z architektów Nowego Państwa[3]. Salazar nigdy nie został poinformowany o tym fakcie. 27 lipca 1970 roku zmarł[3]. Caetano okazał się niezdolny do odwrócenia losów wojen niepodległościowych w Afryce i złagodzenia trudności gospodarczych z lat 1973-1974. Nie był też w stanie zapobiec rewolucji[3]. Ta, nazywana rewolucją goździków (port. Revolução dos Cravos) została przeprowadzona 25 kwietnia 1974 roku przez kilkuset oficerów zrzeszonych w Ruchu Sił Zbrojnych (port. Movimento das Forças Armadas; MFA)[3][13][6]. Spowodowała ona upadek władz Nowego Państwa, które zastąpiła podgrupa MFA nazywająca siebie Komitetem Ocalenia Narodowego (port. Junta de Salvação Nacional)[3][13][15]. Komitet powołał rząd tymczasowy, który podjął działania zmierzające do demokratyzacji kraju[15][3]. W kwietniu 1976 roku utworzone przez rząd Zgromadzenie Konstytucyjne zatwierdziło obecną konstytucję, wprowadzającą Trzecią Republikę Portugalską[3][6].
Przypisy
- ↑ The Portuguese economy in the twentieth century: [online], bportugal.pt [dostęp 2024-05-20] .
- ↑ a b c d e f Portugalia. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-01-12] .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Portugal - The First Republic, 1910–26, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2020-01-12] (ang.).
- ↑ Ana Maria Belchior: As Constituições Republicanas Portuguesas; Direitos fundamentais e representação política (1911-2011). [w:] Índice [on-line]. mundossociais.com, 2013. [dostęp 2020-01-12]. (port.).
- ↑ a b David Pretel, Lino Camprubí: Technology and Globalisation: Networks of Experts in World History. [w:] Re-Designing Africa: Railways and Globalization in the Era... [on-line]. books.google.pl, 2018. [dostęp 2020-01-12]. (ang.).
- ↑ a b c d C. Neuhold, O. Rozenberg, J. Smith, Claudia Hefftler: The Palgrave Handbook of National Parliaments and the European Union. [w:] Portugal's path to democracy nad accession to the European Union [on-line]. books.google.pl, 2016. [dostęp 2020-01-12]. (ang.).
- ↑ Jorge Bacelar Gouveia: Religion and Law in Portugal. books.google.pl, 2018. [dostęp 2020-01-12]. (ang.).
- ↑ Jay Heale, Angeline Koh, Elizabeth Schmermund: Portugal: Third Edition. [w:] Portugal's constitution [on-line]. books.google.pl, 2016. [dostęp 2020-01-12]. (ang.).
- ↑ C.X. George Wei: Macao - The Formation of a Global City. [w:] Macao's urban identity question [on-line]. books.google.pl, 2013. [dostęp 2020-01-12]. (ang.).
- ↑ Diario di Governo. [w:] PRESIDENCIA DO CONSELHO [on-line]. dre.pt, 1933-04-02. [dostęp 2020-01-14]. (port.).
- ↑ Sebastian Chosiński: Historia w obrazkach: Żywot człowieka przyzwoitego [Pierre-Henry Gomont „Twierdzi Pereira. Na podstawie powieści Antonia Tabucchiego” - recenzja]. [w:] Recenzje [on-line]. esensja.pl. [dostęp 2020-01-12]. (pol.).
- ↑ Douglas L. Wheeler, Walter C. Opello, Jr.: Historical Dictionary of Portugal. [w:] PIDE (POLITICAL POLICE) [on-line]. books.google.pl, 2010. [dostęp 2020-01-14]. (ang.).
- ↑ a b c Dominika Bochańczyk-Kupka: HISTORYCZNO-POLITYCZNE UWARUNKOWANIA PRZYSTĄPIENIA IRLANDII, GRECJI, HISZPANII I PORTUGALII DO WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. [w:] ue.katowice.pl [on-line]. ue.katowice.pl. [dostęp 2020-01-14]. (pol.).
- ↑ a b c d James Badcock: Did Portugal's dictator Salazar order killing of rival?. [w:] Europe [on-line]. bbc.com, 2015-02-13. [dostęp 2020-01-14]. (ang.).
- ↑ a b A Junta de Salvação Nacional, primeiro poder após a ditadura. ensina.rtp.pt. [dostęp 2020-01-14]. (port.).
- p
- d
- e
Państwa portugalskie |
|
---|---|
Pozostałe |
- Britannica: topic/Estado-Novo-Portuguese-history
- DSDE: Estado_Novo