Orlik pospolity
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | jaskropodobne | ||
Rząd | jaskrowce | ||
Rodzina | jaskrowate | ||
Rodzaj | orlik | ||
Gatunek | orlik pospolity | ||
Nazwa systematyczna | |||
Aquilegia vulgaris L. Sp. pl. 1:533. 1753 | |||
| |||
| |||
|
Orlik pospolity (Aquilegia vulgaris L.) – gatunek rośliny z rodziny jaskrowatych. Pochodzi z Europy i z Afryki Północnej[3]. Rośnie zwykle na terenach podgórskich i górskich, w Alpach sięgając po piętro subalpejskie. W Dolnej Engadynie dochodzi wyjątkowo do wysokości 2150 m n.p.m.[4] Występuje również w stanie dzikim w Polsce, jest niezbyt pospolity[5]. Rośnie na rozproszonych stanowiskach zarówno na niżu, jak i w górach, najwyżej sięga w Tatrach[6]. Pochodzi też od niego wiele mieszańców uprawianych jako rośliny ozdobne[3].
Morfologia
- Łodyga
- Zwykle rozgałęziona, osiąga wysokość do 1 m, przy czym najczęściej od 30 do 60 cm. Owłosiona, czasem gruczołowato, o skąpym ulistnieniu. Pod ziemią roślina posiada krótkie i grube kłącze.
- Liście
- Podwójnie trójsieczne, odziomkowe na długich ogonkach lub trójwrębne, brzegiem karbowane, od spodu sinawe. Liście łodygowe mniejsze, o krótkich ogonkach, słabo wcinane[6].
- Kwiaty
- Fioletowe (bardzo rzadko w naturze białe lub różowe – oddzielne podgatunki), osadzone są na długich szypułkach, z właściwą dla orlików hakowato zagiętą ostrogą. Okwiat złożony z pięciu części bezostrogowych i pięciu zaopatrzonych w ostrogi. Części kielicha długości do 2,5 cm, szybko opadają. Płatki korony długości do 3 cm. Wewnątrz kwiatu 5–6 owłosionych słupków i liczne, również owłosione pręciki.
- Owoc
- Mający długość ok. 3 cm mieszek z dzióbkiem, zawierający czarne i lśniące nasiona.
- Liść
- Kwiat
- Owoce i nasiona – okaz muzealny
Biologia i ekologia
Bylina, hemikryptofit. Kwitnie między majem a lipcem. Kwiaty zapylane są przeważnie przez trzmiele[6]. Cała roślina jest lekko trująca. Przy doustnym spożyciu powoduje odurzenie, omdlenia, zwężenie źrenic, biegunkę i trudności w oddychaniu[7].
Siedliskiem są widne lasy liściaste i niezbyt wilgotne zarośla. Dobrze czuje się na glebach żyznych. Preferuje podłoże wapienne[4]. Lubi stanowiska półcieniste lub słoneczne[7].
Systematyka, zmienność i nomenklatura
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa aquila – orzeł, ponieważ ostroga orlika przypomina szpon orła.
Gatunek wykazujący dużą zmienność, niektóre opracowania wyróżniają liczne podgatunki[3]:
- Aquilegia vulgaris L. subsp. vulgaris – podgatunek typowy,
- Aquilegia vulgaris L. subsp. ballii (Litard. & Maire) Dobignard,
- Aquilegia vulgaris L. subsp. cossoniana (Maire & Sennen) Dobignard,
- Aquilegia vulgaris L. subsp. dichroa (Freyn) T. E. Díaz,
- Aquilegia vulgaris L. subsp. hispanica (Willk.) Heywood,
- Aquilegia vulgaris L. subsp. nevadensis (Boiss. & Reut.) T. E. Díaz,
- Aquilegia vulgaris L. subsp. paui (Font Quer) O. Bolòs & Vigo.
Wyhodowano szereg odmian uprawnych, m.in.[8][9][10]:
- 'Black Barlow' – kwiaty pełne, zwisające, o bardzo ciemnej śliwkowej barwie, prawie czarnej. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
- 'Blue Barlow' – kwiaty pełne, zwisające, o barwie niebieskofioletowej. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
- 'Nivea' – kwiaty białe. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
- 'White Barlow' – kwiaty pełne, zwisające, o barwie białej. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
- 'William Guiness' – kwiaty dwubarwne (kielich blado bordowofioletowy, płatki korony białe z bordowofioletowymi ostrogami). Roślina dorasta do 75 cm wysokości.
- 'Winky Blue White' – kwiaty są niebieskie z białymi brzegami, osadzone na wyprostowanych szypułkach. Roślina dorasta do 45 cm wysokości.
- 'Winky Red White' – kwiaty są różowoczerwone z białymi brzegami, osadzone na wyprostowanych szypułkach. Roślina dorasta do 45 cm wysokości.
Zagrożenia i ochrona
Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową[11]. W latach 1957–2014 znajdowała się pod ochroną ścisłą[12]. Z powodu swoich ładnych kwiatów bywa zrywany i przesadzany do ogródków przydomowych. Wiele jego stanowisk znajduje się w parkach narodowych, gdzie są dobrze chronione[6].
Zastosowanie
- Roślina ozdobna – świetnie nadaje się na kwiat cięty czy bylinę rabatową. W ogrodach rzadko jednak uprawia się typową formę gatunku, zazwyczaj uprawiane są jego kultywary i mieszańce o kwiatach w kolorze białym, różowym, karmazynowym, purpurowym[13]
- Roślina lecznicza: Ziele orlika – Herba Aquilegiae zawiera alkaloidy (magnoflorynę) oraz kumarynę i glikozyd nitrylowy. Dawniej był wykorzystywany w lecznictwie ludowym, obecnie tylko w homeopatii.
- Orlik jest naturalnym repelentem – skutecznie odstrasza ślimaki od obgryzania roślin rosnących w jego sąsiedztwie.
- Kiedyś robiono z tej rośliny płyn ściągający.
Uprawa
Uprawiany jest głównie ze względu na ładne kwiaty. Po przekwitnięciu staje się nieozdobny, dlatego też sadzi się go zazwyczaj w towarzystwie innych roślin. Jest łatwy w uprawie, całkowicie mrozoodporny. Najlepiej rośnie na lekkiej, przepuszczalnej i próchnicznej glebie i na stanowisku słonecznym[13]. Rozmnaża się go przez podział kępy lub z nasion wysiewanych jesienią lub wiosną[13]. W celu otrzymania osobników o tych samych cechach co odmiana, roślinę należy rozmnażać przez podział rozrośniętych kęp.
Obecność w kulturze
Poczta Polska wyemitowała 14 czerwca 1967 r. znaczek pocztowy przedstawiający orlika pospolitego o nominale 60 gr, w serii Rośliny chronione. Autorem projektu znaczka był Andrzej Heidrich. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[14]
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-26] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-07] (ang.).
- ↑ a b c Aquilegia vulgaris L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-11-14].
- ↑ a b Danesch Edeltraud, Danesch Othmar: Le monde fascinant de la flore alpine, Editions M.P.A, Saint-Sulpice (Suisse), b. r. (1984), s. 65, ISBN 2-88090-009-3
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 303. ISBN 978-83-7073-444-2.
- ↑ a b Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
- ↑ Jacek Marcinkowski: Wyniki wyszukiwania: Aquilegia vulgaris. [w:] O Roślinach [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2014-11-15].
- ↑ Aquilegia vulgaris 'William-Guiness'. [w:] Plants [on-line]. The Royal Horticultural Society 2014. [dostęp 2014-11-15]. (ang.).
- ↑ Aquilegia vulgaris 'Nivea'. [w:] Plants [on-line]. The Royal Horticultural Society 2014. [dostęp 2014-11-15]. (ang.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1957 r. nr 15, poz. 78).
- ↑ a b c GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ Marek Jedziniak: Rośliny chronione. www.kzp.pl. [dostęp 2018-05-31]. (pol.).
- GND: 4209018-0
- Britannica: plant/European-columbine
- Catalana: 0094152
- BioLib: 38316
- EoL: 595119
- EUNIS: 177156
- Flora of North America: 220001000
- FloraWeb: 510
- GBIF: 3033191
- identyfikator iNaturalist: 51807
- IPNI: 306409-2
- ITIS: 18749
- NCBI: 3451
- Plant Finder: 286072
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2645045
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:306409-2
- Tela Botanica: 74965
- identyfikator Tropicos: 27100059
- USDA PLANTS: AQVU
- CoL: FZVW