Sidra
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Sidra |
![]() | Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy. |
wieś | |||
![]() | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | Sidra | ||
Liczba ludności (2020) | 547[2] | ||
Strefa numeracyjna | 85 | ||
Kod pocztowy | 16-124[3] | ||
Tablice rejestracyjne | BSK | ||
SIMC | 0039284[4] | ||
Położenie na mapie gminy Sidra ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa podlaskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu sokólskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
Sidra – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim, w gminie Sidra, nad rzeką Sidrą[4][5].
Miejscowość uzyskała lokację miejską w 1566 roku, zdegradowana w 1897 roku[6]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.
Miejscowość jest siedzibą gminy Sidra. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[7].
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Kosciol_w_Sidrze_front_side.jpg/220px-Kosciol_w_Sidrze_front_side.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Sidra_ruiny_zboru.jpg/220px-Sidra_ruiny_zboru.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Sidra_g%C3%B3ra_zamkowa.jpg/220px-Sidra_g%C3%B3ra_zamkowa.jpg)
Dobra na których została założona Sidra były własnością kolejno Gasztołdów, Hołowczyńskich a pomiędzy 1538 a 1558 r. zostały objęte w posiadanie przez Andrzeja Wołłowicza. W 1558 dobra te odkupił od niego jego brat Ostafi Bohdanowicz Wołłowicz syn Bohdana. Wkrótce otrzymała dodatkowe darowizny od króla Zygmunta Augusta. W 1563 król nadał przywilej na staw i młyn na rzece w Sidrze i w tym okresie też został założony dwór w Zalesiu oraz zbudowany przez Pawła Wołłowicza dwór w Pawłowiczach.
W latach 60. XVI wieku Ostafij Wołłowicz ufundował tu zbór kalwiński (zamknięty w 1839 roku z powodu braku wiernych)[8]. W 1566 r. Sidra otrzymała od króla Zygmunta Augusta prawa miejskie i wkrótce obok powstającego miasteczka w części południowo-wschodniej wzniesiono warowną rezydencję z bastejami. Eustachy Wołłowicz już jako kanclerz wielki litewski i kasztelan trocki umiera w 1587 r. w drodze do Krakowa na koronację Zygmunta III Wazy. Jego dobra odziedziczyła córka Regina będąca żoną kasztelana Seweryna Bonera, którzy jednak umierają kolejno w 1591 i 1592 r. Dobra w skład których wchodziła Sidra odziedziczyli synowie wojewody Grzegorza Bogdanowicza Wołłowicza, cześnik litewski Piotr i starosta rogaczewski Roman. W 1602 r. Hieronim Wołłowicz ufundował kościół katolicki w Zalesiu. Po podziale dóbr Sidra przypadła Piotrowi Wołłowiczowi, a później jego córce Helenie, która w 1622 r. poślubiła cześnika Janusza Hołowiczeńskiego, a w 1630 Krzysztofa Potockiego, po którym odziedziczył dobra kasztelan Andrzej Potocki.
W 1636 r. Janusz Radziwiłł napisał list z Sidry do swojego ojca Krzysztofa Radziwiłła, w którym informował o udanym polowaniu króla Władysława IV na niedźwiedzia[9]. Potoccy przebudowali zamek na pałac. Córka Andrzeja Potockiego, Konstancja Maria Anna została żoną podkanclerzego litewskiego Stanisława Antoniego Szczuki. 20 grudnia 1704 r. Szczukowie ufundowali w Sidrze parafię katolicką, uposażając ją w grunta, sad i ogród oraz przestrzeń na zabudowę plebańską. Zbudowano drewniany, tymczasowy kościół, poświęcony 14 czerwca 1705 r. Wcześniej nabożeństwa odbywały się w dworze sidrzańskim. Fundację parafii potwierdził 9 listopada 1705 r. biskup wileński, Konstanty Kazimierz Brzostowski. W tym samym roku fundator rozpoczął starania o wzniesienie murowanej świątyni, jednak przerwały je wydarzenia wojenne 1706 r. Projektowali ją polscy architekci pochodzenia włoskiego, Józef Piola i Józef Fontana. Kościół murowany, noszący wezwanie Trójcy Świętej i zachowany do dnia dzisiejszego, ukończono w latach 1781-1783. Zbudowano go z cegły na planie prostokąta, z jedną nawą i prosto zamkniętym prezbiterium, w stylu neoklasycystycznym. Na ścianach we wnętrzu świątyni umieszczono freski[10]. W XVIII w. powstała też w mieście drewniana synagoga, ukończona w 1783 r. dzięki wsparciu finansowemu ówczesnego właściciela Ignacego Potockiego.
W 1804 r. Ignacy Potocki sprzedał Sidrę wraz z dobrami Rajmundowi Rembielińskiemu. W XIX wieku Sidra utraciła prawa miejskie. W 1863 r. podczas powstania styczniowego został rozstrzelany kapitan Zawistowski, właściciel pobliskich dóbr w Siderce. W 1878 r. Sidra liczyła 920 mieszkańców. Ostatnimi właścicielami Sidry byli Wincenty i Wanda Hejnerowiczowie.
W okresie okupacji niemieckiej w latach 1941–1944 nastąpiła eksterminacja ludności żydowskiej, którą umieszczono w getcie w Sokółce, następnie w Grodnie, a w końcu zamordowano w Treblince. W okresie II wojny światowej w Sidrze działało ugrupowanie Armii Krajowej pod dowództwem Wacława Hryckiewicza ps. „Łomski”.
Zabytki
- Kościół Świętej Trójcy z XVIII w. wybudowany w stylu klasycystycznym. 27 listopada 1981 r. bp Edward Kisiel konsekrował nowy ołtarz i świątynię parafialną. nr rej.: A-50 z 29.12.1964
- Dzwonnica przykościelna klasycystyczna z 1780 r., nr rej.: 187(193) z 29.12.1964
- Ruiny zamku bastejowego wzniesionego około 1566 r. przez kanclerza wielkiego litewskiego Eustachego Wołłowicza herbu Bogoria, przebudowanego w 1610 r. przez podczaszego Krzysztofa Potockiego na pałac, zniszczony po 1863, badany archeologicznie w latach 1970–1971[11][12], nr rej.: 335 z 31.03.1972
- Ruiny zboru kalwińskiego z 2 połowy XVI w. fundacji Wołłowiczów, orientowany zbór ze skarpami, o wymiarach 16,5 x 23 metry, we wschodniej części rynku, nr rej.: 339 z 7.10.1972
- Dwór Eynarowiczów (Eunarowiczów) z pocz. XX wieku, obecnie Ośrodek Zdrowia.
- układ przestrzenny z XVI w, nr rej.: 418 z 12.08.1978
- ruiny młyna wodnego z 1890 r., nr rej.: 375 z 2.04.1976[13].
- Domy drewniane z końca XIX i początku XX w.
- Kościół w Zalesiu z lat 1602–1623 w stylu wczesnobarokowym z wieżą zbudowaną po 1858 r.
- Kościół z 1825 r. w stylu klasycystycznym fundacji Ignacego Zawistowskiego (dawniej greckokatolicka, następnie prawosławna)
- Pozostałości zabudowań dworskich z XIX w. w Siderce
- Brama dworska w Kniaziówce (dwór nie istnieje)
- Brama pałacowa w Makowlanach z zabytkową aleją kasztanową.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 121739
- ↑ Raport o stanie gminy za rok 2019. Stan ludności 31.12.2020 str.9 [dostęp 2021-10-26]
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1138 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
- ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 68-69.
- ↑ Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 97.
- ↑ Jan Mironczuk, Wyznania protestanckie na obszarze dystryktu podlaskiego, w: Odrodzenie i Reformacja w Polsce vol. 62 (2018), s. 147.
- ↑ Ryszard Kiersnowski: Niedźwiedzie i ludzie w dawnych i nowszych czasach. Fakty i mity. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1990, s. 117. ISBN 83-06-01785-4.
- ↑ Historia katolickiej parafii w Sidrze na stronie Archidiecezji Białostockiej. [dostęp 2017-12-15].
- ↑ „Zbór kalwiński w Sidrze na początku XVIII” [w: „Białostocczyzna” 1986, nr 1, s. 20]
- ↑ A. Czapska, „Nieistniejący dwór w Siderce” [w: „Biuletyn konserwatorski województwa podlaskiego”, Białystok 1999, s. 198.]
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 .
Linki zewnętrzne
- Sidra 2, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 482 .
- Polska Kronika Filmowa na YouTube
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Sidra
Wsie | |
---|---|
Kolonie |
|
Osada |
|
Integralne części wsi |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Sokółka
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta (1808–1975) | |
Miasteczka (1808–1934) |
|
Gminy wiejskie (1861–1954 i 1973–75) |
|
Gromady (1954–72) |
|
Legenda |
|