Suspens
![]() | Ten artykuł dotyczy chwytu stosowanego w filmach. Zobacz też: Suspensja (ujednoznacznienie). |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Suspense_%281919%29_-_2.jpg/220px-Suspense_%281919%29_-_2.jpg)
Suspens (ang. suspense[1], łac. suspensus, wym. suspens, saspens[2]) – chwyt określający reakcję emocjonalną widza, wywoływaną przez film za pomocą manipulacji informacją narracyjną[1]. Słowo to wywodzi się z łacińskiego suspensus, oznaczającego „zawieszenie”[2]. Według słownika Webster’s Seventh New Collegiate English Dictionary by Merriam Webster (1969) suspens jest także uczuciem niepewności umysłowej, niepokoju, niezdecydowania lub zwątpienia[3]. W dramacie suspensem jest przewidywanie rezultatu fabuły lub rozwiązanie niepewności, zagadki czy tajemnicy[4][5][6][7], zwłaszcza, że wpływa ona na postać, w stosunku do której odczuwa się sympatię[7]. Suspens nie dotyczy wyłącznie fikcji.
W dramacie
W filmach, literaturze, spektaklach i telewizji suspens jest głównym narzędziem zapewniającym i podtrzymującym zainteresowanie czytelnika/widza. Może on występować w kilku rodzajach; w jednym, gdy zakończenie jest niepewne, suspens dotyczy kwestii „kto”, „co” lub „jak”; w innym z przykładów, kiedy rozwiązanie jest nieuniknione w wyniku wcześniejszych wydarzeń, suspens tkwi w niespokojnych lub przerażonych oczekiwaniach publiczności, stawiających pytanie „kiedy”[7]. Czytelnicy odczuwają napięcie, gdy są ciekawi dalszego rozwoju wydarzeń lub też kiedy przewidują, co może się wydarzyć, lecz nie wiedzą, jak to się stanie. W dramatach historycznych z postaciami, których historie życiowe są dobrze znane, pytanie „dlaczego” często wnosi elementy suspensu do powieści[6].
Dopełnieniem do suspensu jest zapowiedź, o czym świadczą ślady krajowego kryzysu lub rewolucji w powieści Dom duchów (1982) Isabel Allende[5].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Alfred_Hitchcock_by_Jack_Mitchell.jpg/220px-Alfred_Hitchcock_by_Jack_Mitchell.jpg)
Określany przez biografów oraz historyków mianem „mistrza suspensu”[8][9] Alfred Hitchcock – odnosząc się do różnic między zaskoczeniem a suspensem – przyznawał, że podstawą jest nacisk na czas trwania całego efektu. W jego ocenie klasyczna procedura tworzenia efektu suspensu polega na informowaniu opinii publicznej o niebezpieczeństwie zagrażającemu bohaterowi, który w ogóle nie jest jego świadom: „Spokojnie sobie teraz rozmawiamy, nie dzieje się nic specjalnego, ale gdyby pod stołem była podłożona bomba, nagle, ni stąd, ni zowąd rozległby się: bum! wybuch. Publiczność byłaby zaskoczona, ale ponieważ wcześniejszy przebieg sceny był absolutnie zwyczajny, w tym zaskoczeniu nie byłoby nic interesującego. Teraz rozpatrzmy suspens. Bomba jest pod stołem i publiczność o tym wie, prawdopodobnie widziała podkładającego ją terrorystę. Publiczność wie, że bomba wybuchnie o pierwszej, i wie też, że teraz jest za piętnaście pierwsza, bo w scenografii pokoju jest zegar; ta sama obojętna rozmowa staje się nagle ogromnie interesująca, bo publiczność bierze w niej udział. Ma ochotę ostrzec osoby znajdujące się na ekranie” – argumentował w wywiadzie, który przeprowadzał François Truffaut[10].
Przykłady
- W tragedii Sofoklesa Król Edyp z 429 p.n.e. suspens osiągany jest poprzez ukrywanie wiedzy, że to Edyp zabił swojego ojca Lajosa. Odbiorcy, świadomi, że to Edyp w końcu dokona odkrycia, dzielą się niepewnością i obawami bohatera, gdy podąża on za prawdą o swojej przeszłości[4].
- W opowiadaniu George’a Washingtona Cable’a Jean-ah Poquelin (1875) czytelnik chce poznać przyczynę dziwnego zapachu i niewyjaśnionego zniknięcia brata[5].
- W powieści Marka Twaina Pudd’nhead Wilson (1895) czytelnik przewiduje wynik zamiany czarnego niemowlęcia na białe[5].
- W powieści A Gathering of Old Men (1983) pióra Ernesta J. Gainesa czytelnik czeka na decyzję sądu w sprawie o zabójstwo[5].
Termin „paradoks suspensu”
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Vertigo_1958_trailer_Stewart_in_bed.jpg/220px-Vertigo_1958_trailer_Stewart_in_bed.jpg)
Autorzy podejmowali próby wyjaśnienia terminu „paradoks suspensu”, czyli napięcia narracyjnego, które pozostaje po zneutralizowaniu niepewności, ponieważ odbiorcy wiedzą, jak dana historia zostanie rozwiązana[11][12][13][14][15]. Psychologowie poznawczy Allan Collin, Andrew Ortony oraz Gerald L. Clore twierdzili, że suspens składa się ze strachu, nadziei i „poznawczego stanu niepewności”. Definiowali oni strach jako uczucie niezadowolenia z perspektywy niepożądanego zdarzenia i nadzieję jako uczucie przyjemności z perspektywy pożądanego wydarzenia. Autorzy uważali, że strach i nadzieja (jako „potencjalne emocje”) zależą od stanu pożądania i prawdopodobieństwa przyszłego wyniku – jeszcze nieokreślonego wyniku danego wydarzenia. Jako przykład wymieniali strach, który jest wzmożony w sytuacji, gdy wzrasta stopień zagrożenia lub też prawdopodobieństwo wyniku. W przypadku nadziei sytuacja jest odwrotna; bardziej pożądany i prawdopodobny wynik sprawia, że odbiorca może mieć więcej nadziei[16].
Według Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) intensywność poczucia suspensu przez odbiorcę zależy od dwóch cech wyniku zdarzenia:
- jego niepewności;
- znaczenia tego, co jest stawką;
Standardowy pogląd nie zakłada bezpośredniego związku między niepewnością, stawką oraz suspensem, lecz sugeruje, że największe napięcie jest odczuwane w przypadkach, w których wynik działania jest niepewny, a stawka wysoka. Informuje on również, że suspens może występować przy niskich stawkach, jeśli istnieje duża niepewność lub gdy sytuacja jest odwrotna. W ocenie SEP w standardowym poglądzie nie może być napięcia, jeśli nie ma niepewności. Podobnie jeżeli nie ma żadnego zagrożenia, to nie może być pożądanego (lub niepożądanego) rezultatu, a zatem nie ma strachu, nadziei, konsekwencji ani suspensu[17].
Powyższa analiza suspensu generuje kłopotliwy paradoks. Zasadnicze pytanie stawiane przez psychologów brzmi: „w jaki sposób działania narracyjne trzymać w napięciu przy wielokrotnym czytaniu tej samej książki lub oglądaniu tego samego filmu, jeżeli potrzebna jest niepewność, aby móc odczuwać napięcie”. Psychologowie nie wykluczają, że może występować u odbiorcy pewien rodzaj napięcia przy ponownym czytaniu/oglądaniu danej powieści lub filmu, lecz jeśli napięcie wymaga niepewności, to nie ma możliwości, by odczuwać je podczas ponownego czytania/oglądania. Problem ten znany jest jako „paradoks suspensu”, który można wyróżnić w trzech punktach:
- suspens wymaga niepewności;
- znajomość przebiegu zdarzeń przez odbiorcę wyklucza niepewność;
- odbiorcy reagują napięciem na niektóre historie, nawet mając wiedzę o ich zakończeniu[17].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c7/No%C3%ABl_Carroll_%282005%29.jpg)
W ocenie Noëla Carrolla suspens wymaga jedynie rozrywki, a nie rzeczywistej niepewności. W swojej pracy – poświęconej „paradoksowi suspensu” – przekonywał, w jaki sposób można rozwiązać wspomniany paradoks. Zdaniem Carrolla odbiorca, mimo iż ma świadomość jak dany film się kończy, może sobie wyobrazić zupełnie inne zakończenie. W ten sposób samo wyobrażenie sobie, że wynik zdarzenia jest niepewny, wystarcza do tego by odczuwać napięcie, eliminując w ten sposób pierwszą zasadę „paradoksu suspensu” – tylko niepewność jest niezbędna do trzymania w napięciu[18].
Niektóre teorie zakładają, że odbiorcy zwykle zapominają o wielu szczegółach historii, a zainteresowanie powstaje z powodu luk w pamięci[12]. Inni z kolei twierdzą, że suspens pozostaje nawet w przypadku często opowiadanych historii, a wpływ na to ma fakt, że zanurzając się w fikcyjnym świecie, czytelnik bądź widz zapomina o znajomości faktów[14] lub oczekuje, że fikcyjny świat będzie wyglądać tak samo jak świat rzeczywisty, w którym dokładne powtórzenie zdarzeń jest niemożliwe[13].
Robert Yanal, autor artykułu poświęconego „paradoksowi suspensu”, przekonuje, że napięcie narracyjne należy odróżnić od prawdziwego suspensu, ponieważ niepewność jest częścią definicji napięcia[15]. Raphaël Baroni, autor książki La tension narrative. Suspense, curiosité, surprise (2007), twierdzi, że rodzaj napięcia, które ekscytuje publiczność poprzez przewidywanie tego, co ma nadejść, jest szczególnie charakterystyczny dla dzieci i ich ulubionych bajek. Autor dodaje, że inny rodzaj suspensu, pozbawiony niepewności, może pojawić się wtedy, gdy nastąpi sprzeczność między wiedzą o przyszłości a pożądaniem, co jest szczególnie charakterystyczne dla tragedii, gdy bohater ostatecznie umiera lub przegrywa (suspense par contradiction)[11].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b Encyklopedia kina. Tadeusz Lubelski (red.). Biały Kruk, 2003, s. 910. ISBN 978-83-88918-33-9. (pol.).
- ↑ a b Suspens – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik języka polskiego. [dostęp 2019-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-17)]. (pol.).
- ↑ Webster’s Seventh New Collegiate English Dictionary by Merriam Webster. G&C Merriam Co., 1969. OCLC 7090. (ang.).
- ↑ a b Karl Beckson, Arthur Ganz: Literary Terms: A Dictionary (3rd ed.). Noonday Press, 1989. LCCN 88-34368. (ang.).
- ↑ a b c d e Gary Carey, Mary Ellen Snodgrass: A Multicultural Dictionary of Literary Terms. McFarland & Company, 1989. ISBN 978-0-7864-0552-7. (ang.).
- ↑ a b Laurie Henry: The Fiction Dictionary. Story Press, 1995. ISBN 978-1-884910-05-0. (ang.).
- ↑ a b c William Harmon: A Handbook to Literature (12th ed.). Longman, 2012. ISBN 978-0-205-02401-8. (ang.).
- ↑ Patrick McGilligan: Alfred Hitchcock: Życie w ciemności i pełnym świetle. Jowita Matys, Anna Nermer, Andrzej Nermer, Irena Stąpor (tłum.). Twój Styl, 2005, s. 582. ISBN 978-83-7163-505-2. (pol.).
- ↑ Peter Ackroyd: Alfred Hitchcock. Jerzy Łoziński (tłum.). Zysk i S-ka, 2017, s. 176. ISBN 978-83-65521-79-8. (pol.).
- ↑ François Truffaut: Hitchcock/Truffaut. Tadeusz Lubelski (tłum.). Świat Literacki, 2005, s. 67–68. ISBN 83-88612-83-2. (pol.).
- ↑ a b Raphaël Baroni: La tension narrative. Suspense, curiosité, surprise. Éditions du Seuil, 2007, s. 279–295. ISBN 978-2-02-090677-7. (fr.).
- ↑ a b William F. Brewer: Suspense: Conceptualizations, Theoretical Analyses, and Empirical Explorations. Peter Vorderer, Hans Jurgen Wulff, Mike Friedrichsen (red.). L. Erlbaum Associates, 1996. ISBN 978-0-8058-1966-3. (ang.).
- ↑ a b Richard J. Gerrig. Suspense in the Absence of Uncertainty. „Journal of Memory and Language”, s. 633–648, 1989. ISSN 0749-596X.
- ↑ a b Kendall L. Walton: Mimesis as Make-Believe. Harvard University Press, 1990. ISBN 978-0-674-57603-2. (ang.).
- ↑ a b Robert Yanal. The Paradox of Suspense. „British Journal of Aesthetics”, s. 146–158, 1996. ISSN 0007-0904.
- ↑ Allan Collin, Andrew Ortony, Gerald L. Clore: The Cognitive Structure of Emotions. Cambridge University Press, 1988. ISBN 978-0-511-57129-9. (ang.).
- ↑ a b The Paradox of Suspense. Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2019-10-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-17)]. (ang.).
- ↑ Noël Carroll: Beyond Aesthetics: Philosophical Essays. Cambridge University Press, 2001. ISBN 978-0-521-78656-0. (ang.).
Linki zewnętrzne
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Suspens |
- The Paradox of Suspense w bazie Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.)
- Britannica: art/suspense-art