Szalom Asz
![]() Szalom Asz (1940) | |||
Data i miejsce urodzenia | 1 listopada 1880 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 10 lipca 1957 | ||
Odznaczenia | |||
![]() | |||
| |||
|
Szalom Asz (Szalom Asch), jid. שלום אַש (ur. 1 listopada 1880 w Kutnie, zm. 10 lipca 1957 w Londynie) – polsko-żydowski prozaik, dramaturg i eseista piszący w języku jidysz.
Życiorys
Szalom różnił się od reszty rodzeństwa, więc ojciec zaczął przygotowywać swego najmłodszego syna do funkcji rabina. Miał najlepszego nauczyciela Tory. Nauczył się sam czytać po polsku i po niemiecku, a także po rosyjsku. Przeczytanie „Księgi pieśni” Heinego sprawiło, że zaczął zapoznawać się z literaturą nieżydowską – Goethem, Lessingiem, Schillerem. Lektura tych zakazanych ksiąg wykluczyła go z rodziny i gminy żydowskiej już w wieku 17 lat. Najpierw został nauczycielem we wsi pod Kutnem, a potem przeniósł się do Włocławka, gdzie zarabiał pisząc listy osobom niepiśmiennym[1]. Poznawał w tym czasie twórczość Prusa i Tołstoja.
Interesował go ruch syjonistyczny, który stawał się coraz bardziej popularny. Początkujący pisarz koncentrował się więc na tematach nacjonalistycznych, odkrywając równolegle literaturę jidysz, np. Icchaka Lejba Pereca, czasopismo „Der Jid”. W 1899 roku Asz spotkał się z Perecem, a w 1900 roku przy jego wsparciu opublikował w „Der Jid” opowiadanie „Mojszełe”. Przeniósł się do Warszawy, gdzie zaznał biedy, gdyż przez następne lata nie mógł nic wydać. Dopiero w 1902 roku ukazał się zbiór nowel zatytułowany „W złym czasie”. W tym czasie rodzina Asza wyemigrowała do Ameryki. Szalom ożenił się z Matyldą, córką swojego przyszłego tłumacza na język polski – Mojszy Szpiry. Miał z nią trzech synów: Nathana, Mosesa[2], Johana i córkę Ruth. W Krakowie poznał Stanisława Witkiewicza i Stefana Żeromskiego, z którymi się zaprzyjaźnił, później w gronie jego przyjaciół znalazły się także Eliza Orzeszkowa, Maria Dąbrowska oraz malarz – Jan Stanisławski. Po wystawieniu w Petersburgu dramatu „Sabbatai Ziwi” (ros. „Czasy Mesjasza”) i odniesieniu sukcesu, Asz wyjechał do Berlina, gdzie ogromne wrażenie zrobił na nim „Kupiec Wenecki”, i to pod jego wpływem powstał w Kolonii najbardziej znany dramat pisarza „Bóg zemsty”. Wzbudził on wielkie kontrowersje w środowiskach żydowskich, gdyż bohater prowadzi dom publiczny, ale i przyniósł wielki sukces autorowi. Dzięki temu stać go było na wyjazd do ziemi przodków – do Palestyny i Egiptu.
W 1908 roku był uczestnikiem konferencji w Czerniowcach[3]. W 1910 roku odwiedził swoją rodzinę w USA. Potem mieszkał w Paryżu. Z chwilą wybuchu I wojny światowej wyjechał znowu do Ameryki. Po wojnie działał w Berlinie i na Litwie, aby w roku 1920 wrócić do Stanów i otrzymać tamtejsze obywatelstwo. W 1925 przyjechał do Europy – do Niemiec, Francji i Polski, odwiedził też ZSRR. 9 listopada 1932 roku za zasługi na polu literatury otrzymał Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski[4]. Od roku 1938 osiadł w USA, gdzie tworzył kolejną trylogię, składającą się z następujących dzieł: „Mąż z Nazaretu”, „Apostoł” i „Maria”, z których pierwsze wywołało ostrą krytykę zarówno wśród chrześcijan, jak i żydów. W 1946 roku powstał „Płonący cierń” – tom nowel o Holocauście i dramat „Narodziny Hitlera”.
Szalom Asz ostatnie lata życia spędził w Bat Jam w Izraelu.
W 1946 i 1947 był nominowany do Literackiej Nagrody Nobla[5].
Twórczość
- W złym czasie
- Z biegiem fal (1904)
- Nawrócony (1904)
- Grzech (1904)
- Miasteczko (1904)
- Sabbatai Ziwi
- Bóg Zemsty (1906)
- Ziemia (1910)
- Ameryka (1911)
- Sojusz słabych (1912)
- Reb Salomon Bogacz (1913)
- Motke złodziej (1916)
- Sznur pereł (1916)
- Maria (1917, dramat)
- Wujek Mojżesz (1918)
- Kidusz haszem (1918)
- Martwy człowiek (1920)
- Muranów (1922)
- Józef (1924)
- Matka (1925)
- Wyrok śmierci (1926)
- Czarodziejka z Kastylii (1926)
- Elektryczne krzesło (1927)
- Powrót Chaima Lederera (1927)
- Trylogia Przed potopem: Petersburg, Warszawa, Moskwa (1929-1931)
- Mąż z Nazaretu (1939)
- Apostoł (1943)
- Maria (1949)
- Płonący cierń (1946)
- Narodziny Hitlera (1946)
- Mojsze (1951)
- Grossman i synowie (1954)
- Prorok (1955)
Przypisy
- ↑ JosephJ. Sherman JosephJ., Asch, Sholem [online], YIVO Institute for Jewish Research [dostęp 2024-06-13] (ang.).
- ↑ Moses Ash (1905-1986) – założyciel w 1949 r. niezwykle zasłużonej dla folklorystyki amerykańskiej firmy nagraniowej Folkways Records.
- ↑ RafałR. Żebrowski RafałR., konferencja w Czerniowcach [online], delet.jhi.pl [dostęp 2024-03-23] (pol.).
- ↑ Zarządzenie o nadaniu Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski (M.P. z 1932 r. nr 259, poz. 295).
- ↑ Nomination archive [online], NobelPrize.org [dostęp 2024-06-13] (ang.).
- ISNI: 0000000081352016
- VIAF: 56628030
- LCCN: n79114270
- GND: 118646036
- NDL: 00519648
- LIBRIS: 31fhh45m2bgknxj
- BnF: 12051934h
- SUDOC: 028746392
- SBN: CFIV100518
- NLA: 36512398
- NKC: ola2002149978
- BNE: XX1197929, XX985885
- NTA: 070494304
- BIBSYS: 90213582
- CiNii: DA0764239X
- Open Library: OL139251A
- PLWABN: 9810652545205606
- NUKAT: n97082081
- J9U: 987007257948605171
- PTBNP: 25141
- LNB: 000025590
- NSK: 000060013
- CONOR: 48471139
- KRNLK: KAC201112060
- LIH: LNB:V*342260;=BD
- PWN: 3871930
- Britannica: biography/Sholem-Asch
- Universalis: chalom-asch
- БРЭ: 1843190
- NE.se: sholem-asch
- SNL: Schalom_Asch
- VLE: sholem-ash
- Catalana: 0005556
- DSDE: Schalom_Asch
- Hrvatska enciklopedija: 4131