Tykwa pospolita
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | dyniowce | ||
Rodzina | dyniowate | ||
Rodzaj | tykwa | ||
Gatunek | tykwa pospolita | ||
Nazwa systematyczna | |||
Lagenaria siceraria (Molina) Standl Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 3: 435 1930[3] | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Balafoon.jpg/250px-Balafoon.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Lagenaria_siceraria_-_different_bottle_gourds.jpg/250px-Lagenaria_siceraria_-_different_bottle_gourds.jpg)
Tykwa pospolita, kalebasa (Lagenaria siceraria (Molina) Standl.) – gatunek jednorocznych, pnących roślin tropikalnych z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae).
Rozmieszczenie geograficzne
Gatunek pochodzi z Afryki, z Zimbabwe, ale rozprzestrzenił się szeroko na obszarach o klimacie tropikalnym, w tropikach jest też powszechnie uprawiany[4]. Obecnie występuje nie tylko w Afryce, ale również w Azji i obydwu Amerykach. Do Ameryki owoce tykwy zawędrowały niesione przez prądy morskie, a jej nasiona nie tracą w morskiej wodzie zdolności kiełkowania przez wiele miesięcy. Być może przeniesienie tykwy do Ameryk nastąpiło jednak przez zasiedlających je ludzi. Ocenia się, że miało to miejsce ok. 10 tysięcy lat temu[5].
Morfologia
- Łodyga
- Pędy rośliny dochodzą do 5 m długości, są grube, kruche, podłużnie bruzdowate i miękko owłosione. Na pędach występują podwójne wąsy czepne[6].
- Liście
- Okrągławe lub nerkowate, o długości i szerokości do 40 cm, krótko i miękko owłosione. Brzegi drobno ząbkowane, niekiedy 3-7-klapowane, o zaokrąglonych płatach[5].
- Kwiaty
- Rozdzielnopłciowe, korona lejkowata, biała, pomarszczona i owłosiona. Płatki korony kremowe lub jasnożółte, owalne, o długości do 45 mm[5].
- Owoce
- Zdrewniałe jasnozielone jagody osiągające długość do 80 cm i szerokość do 20 cm. Są jajowate lub cylindryczne z przewężeniem w środku, lub mają kształt kolby. Za młodu są zielone i gęsto owłosione, dojrzałe stają się żółte lub brązowe i nagie. Miąższ zawiera liczne spłaszczone nasiona osadzone w gąbczastej masie. Po wysuszeniu owoc składa się z grubej skorupy i nasion, jego wnętrze jest puste. Nasiona są płaskie, mają długość 7-20 mm[5].
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna, pnącze. Liście i pędy po roztarciu wydzielają charakterystyczny aromat, wydzielany przez dwa małe gruczoły występujące u nasady liści. Kwiaty otwierają się dopiero wieczorem i szybko więdną. Owoce mogą miesiącami dryfować po morzu, nie tracąc zdolności do kiełkowania[5].
W Afryce tykwa pospolita rośnie głównie na glebie piaszczystej i na czerwonych glinach, na terenach płaskich i na umiarkowanych stokach, na skalistych grzbietach, na brzegach rzek oraz w suchych miejscach koryt rzecznych, na siedliskach ruderalnych, w pobliżu dróg, często w cieniu. Jest powszechna w nadrzecznych zaroślach, ale także w lasach i sawannach z takimi gatunkami roślin, jak: Acacia, Colophospermum mopane, Faidherbia albida i Phragmites. Można ją również znaleźć na polach uprawnych sorga i kukurydzy[5].
Znaczenie
- Jedna z najstarszych roślin uprawnych. Według M. Nowińskiego w Indiach i Afryce uprawiana była już 12 tys. lat temu[7]. Znana była w Egipcie 3000 lat p.n.e.[8].
- Miąższ młodych owoców jest jadalny, spożywany jako warzywo[9], wykorzystywany w postaci marynowanych pasków jako dodatek do sushi (kanpyo)[10]. Niektóre okazy mają jednak miąższ gorzki – te uważane są za trujące[5].
- M. Zohary, jeden z badaczy roślin biblijnych uważa, że podana w Księdze Jozuego (15,37-38) nazwa miasta Dilan pochodzi od hebrajskiego słowa dela'aţ oznaczającego kalebasę[7].
- Skorupa dojrzałych owoców drewnieje i po wysuszeniu staje się nieprzepuszczalna dla płynów. Z wydrążonych dojrzałych owoców sporządza się naczynia do gospodarstwa domowego zwane kalebasami. Czasami na wewnętrznej stronie skorupy, przed jej stwardnięciem odciskano ozdobnymi formami wzorki, zdobiące później kalebasy[7].
- Z owoców tykwy wykonuje się do dzisiaj wiele rodzajów instrumentów muzycznych[5].
- Aż do roku 1980 w RPA uprawiano na plantacjach tykwy, z których sporządzano fajki, eksportowane za granicę. Były one szczególnie popularne w czasie II wojny burskiej[5].
- W medycynie ludowej liście, owoce i nasiona były w różnych krajach używane jako środek przeciwko robakom, środek przeczyszczający, a nawet jako lekarstwo na ból głowy[5]
- Na Nowej Gwinei wykonuje się z owoców koteki, zdobione osłony na penisa[8].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2012-12-20] (ang.).
- ↑ Lagenaria siceraria. The Plant List. [dostęp 2012-12-21]. (ang.).
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-20].
- ↑ a b c d e f g h i j PlantZAfrica. [dostęp 2014-12-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-06)].
- ↑ PlantZAfrica. [dostęp 2014-12-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-06)].
- ↑ a b c Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- ↑ a b Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Szkice etnobotaniczne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo naukowe, 2008, s. 491. ISBN 978-83-61320-17-3.
- ↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ Tykwa marynowana kanpyo – istotny składnik sushi [online], Daichi.pl, 15 lutego 2019 [dostęp 2023-09-24] (pol.).
- NDL: 00577086
- J9U: 987007550881205171
- PWN: 3990438
- Britannica: plant/bottle-gourd
- БРЭ: 2370666
- SNL: flaskegresskar
- EoL: 595796
- EUNIS: 168459
- Flora of China: 200022692
- Flora of North America: 200022692
- GBIF: 2874672
- identyfikator iNaturalist: 164415
- IPNI: 134809-2
- ITIS: 22386
- NCBI: 3668
- Plant Finder: 279559
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2342950
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:134809-2
- Tela Botanica: 37414
- identyfikator Tropicos: 9200413
- USDA PLANTS: LASI
- CoL: 3RWFV