Veli bek Jedigar
![]() | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | 31 października 1897 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 13 grudnia 1971 |
Przebieg służby | |
Lata służby | 1921–1946 |
Siły zbrojne |
|
Jednostki | 10 Pułk Strzelców Konnych, 7 Pułk Ułanów Lubelskich |
Stanowiska | dowódca 7 Pułku Ułanów Lubelskich |
Główne wojny i bitwy | |
Późniejsza praca | robotnik |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Vali_bey_Yadigarov_as_a_young_sergeant_of_the_Imperial_Russian_Army.png/240px-Vali_bey_Yadigarov_as_a_young_sergeant_of_the_Imperial_Russian_Army.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Wanda_Eminowicz.jpg/240px-Wanda_Eminowicz.jpg)
Veli bek Jedigar, właśc. Jedigaroff[1], ps. „Damazy” (ur. 31 października 1897 w Tekeli, zm. 13 grudnia 1971 w Buenos Aires) – azerski oficer, pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego i Armii Krajowej.
Życiorys
Dzieciństwo i młodość
Veli bek Jedigar urodził się w 31 października 1897 roku w rodzinnym majątku Tekeli w guberni tyfliskiej. Pochodził z książęcej rodziny azerskiej, był synem Sadich Beka i księżniczki Olgi Russiwej-Kroczibaczewej[2][1]. Jego starszy brat Arczył bek Jedigaroff był majorem WP i generalnym dyrektorem Centralnego Zarządu Dóbr Sanguszków[3][4][5][6].
Uczęszczał od 1909 do gimnazjum w Tyflisie, po którego ukończeniu w 1915 otrzymał świadectwo dojrzałości[1]. Jedigar studiował na Politechnice Kijowskiej, porzucił ją jednak po kilku miesiącach i przeniósł się na uczelnię wojskową. W 1916 roku został absolwentem Tyfliskiego Korpusu Kadetów i w składzie Dagestańskiego Pułku Kawalerii wyjechał na front niemiecki, gdzie brał udział w ofensywie Brusiłowa. W momencie wybuchu rewolucji studiował w Kijowskiej Michajłowskiej Szkole Artylerii, którą porzucił na rzecz służby w wojskach Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Znalazł się w armii dowodzonej przez polskiego Tatara Macieja Sulejmana Sulkiewicza, gdzie powierzono mu dowodzenie oddziałem jazdy w Karabachu. Na przełomie 1919 i 1920 roku był dowódcą jednostki karabinów maszynowych w Tekińskim Pułku Jazdy. Po agresji Armii Czerwonej w kwietniu 1920 roku przeszedł na terytorium Gruzji i prowadził walki partyzanckie przeciw bolszewikom[2].
Emigracja do Polski
W marcu 1921 roku wyemigrował[2], pod naciskiem ojca[7], przez Turcję i Rumunię do Polski. Do Wojska Polskiego przyjęto go w listopadzie 1922[1] jako oficera kontraktowego w stopniu rotmistrza. Wkrótce potem został jednak zwolniony z powodu choroby. Do armii ponownie przyjęty w styczniu 1924 roku po ukończeniu kursu dowódców szwadronów w Obozie Szkolnym Kawalerii w Grudziądzu (styczeń–październik 1924) i w styczniu 1925 przydzielony do 10 pułku strzelców konnych w Łańcucie[2][1], gdzie dość szybko wyróżnił się podczas manewrów. Pełnił w pułku stanowiska: dowódca plutonu w szkole podoficerskiej, dowódca plutonu od czerwca 1925, dowódca 4 szwadronu od października 1926, dowódca 2 wydzielonego dywizjonu od stycznia 1928, dowódca 3 szwadronu od kwietnia 1928, dowódca szwadronu szkolnego od lutego 1929 i od lipca 1929 ponownie dowódca 4 szwadronu[1]. Wkrótce potem znalazł się pod opieką gen. Janusza Głuchowskiego, wiceministra spraw wojskowych i dowódcy 7 pułku Ułanów Lubelskich[7].
Ukończył w Doświadczalnym Centrum Wyszkolenia w Rembertowie kurs dowódców batalionów (luty–czerwiec 1930) i powrócił do 10 pułku strzelców konnych na stanowisko dowódcy szwadronu szkolnego[1]. Następnie Jedigar ukończył z odznaczeniem Wyższą Szkołę Wojenną (1932) i jako oficer dyplomowany trafił do Brygady Kawalerii „Baranowicze”. W 1934 roku awansowany na majora, dwa lata później został zastępcą dowódcy 7 pułku Ułanów Lubelskich.
W tym okresie nawiązywał liczne znajomości i przyjaźnie z wyższymi oficerami, m.in. z gen. Stanisławem Grzmot-Skotnickim, z powodu którego silnie związał się z obozem piłsudczykowskim. W czasie wizyty tureckiej delegacji w Polsce pełnił na życzenie Piłsudskiego rolę tłumacza. Po jego śmierci znalazł się wśród żołnierzy pełniących wartę przy wystawionym ciele Piłsudskiego[7]. W 1939 roku pełnił służbę w Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu na stanowisku dyrektora nauk Kursów doskonalenia oficerów i podoficerów zawodowych[8].
II wojna światowa
W kampanii wrześniowej był od 11 września szefem sztabu Mazowieckiej Brygady Kawalerii[2][1]. W czasie kampanii trafił do niewoli niemieckiej, ale kilka miesięcy później zwolniono go jako obcokrajowca, w efekcie czego w sierpniu 1940 roku wrócił do Warszawy[2].
Po dotarciu do Warszawy zawiązał konspiracyjny 7 pułk ułanów Lubelskich (ps. Mazury–Jeleń) i dowodził nim od sierpnia 1940 do lipca 1944 roku[7][1]. W 1942 roku został awansowany do stopnia podpułkownika[2]. Cieszył się dużym poważaniem wśród podwładnych. Ponadto jako przyjaciel gen. Tadeusza Bór-Komorowskiego był szefem działu kawalerii w Wydziale Broni Szybkich Oddziału III Komendy Głównej AK[7][1]. Zapewne w 1944 awansowany do stopnia pułkownika[1].
W lipcu 1944 roku gen. Bór-Komorowski rozkazał mu wyjechać na Zachód, co uczynił 17 lipca, wyruszając z żoną i córką do Wiednia. Po otrzymaniu wiadomości o wybuchu powstania w Warszawie wrócił przez zieloną granicę do Polski. Jego pułk został już jednak zdziesiątkowany w nieudanym ataku na siedzibę Gestapo przy al. Szucha[7].
Jedigar wydał więc 12 stycznia 1945 roku[2] rozkaz rozwiązania jednostki i tuż po rozpoczęciu ofensywy sowieckiej znad Wisły opuścił Polskę ostatnim niemieckim pociągiem ewakuacyjnym[7].
Emigracja powojenna
Zaraz po przybyciu do Wiednia wyemigrował z rodziną do Włoch, wstąpił do 2 Korpusu Polskiego[7], gdzie powierzono mu odtworzenie 7 pułku[2]. Po przybyciu do Wielkiej Brytanii został komendantem w obozie Tilstok, później przeniósł się z rodziną do Londynu. Po likwidacji polskich jednostek wojskowych wyemigrował z rodziną do Argentyny w 1949 roku. Tam rozpoczął tworzenie organizacji kombatanckich, był także wiceprezesem Organizacji Ujarzmionych Narodów „Liberación Europea”. Przewodniczący Tymczasowego Zarządu od 1949, a od 1950 przewodniczący Zarządu Okręgu Koła AK w tym kraju[1]. Początkowo pracował w porcie jako tragarz, później w fabryce wyrobów tekstylnych jako robotnik. Po śmierci żony w 1953 roku zajął się wychowaniem córki[7].
Zmarł w Buenos Aires[2] 13 grudnia 1971 roku na trzeci zawał serca. 4 sierpnia 1990 roku jego prochy zostały pochowane na warszawskim Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim przy asyście kompanii honorowej Wojska Polskiego[7].
Veli bek Jedigar w 1938 roku ożenił się z Wandą Eminowicz, z którą miał córkę Zulejchę (ur. 1942).
Ordery i odznaczenia
- Order Azerbejdżańskiej Republiki Demokratycznej „Za Męstwo”[2]
- Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami[2]
- Krzyż Walecznych[2]
- Krzyż Armii Krajowej[2]
Publikacje
- Zarys historii wojennej Tatarskiego Pułku Ułanów imienia pułkownika Mustafy Achmatowicza. Warszawa: Główna Drukarnia Wojskowa, 1933, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Krym w 1860 roku [w:] Głos z Minaretu nr 10/11 i 12/13, 1949
Upamiętnienie
- Popiersie odsłonięte w 2017 w parku im. Józefa Polińskiego w Warszawie[9].
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945 T.1. Warszawa: 1987, s. 91.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Selim Chazbijewicz: Azerbejdżański książę, polski patriota. [w:] PRZEGLĄD TATARSKI NR 2/2010 [on-line]. Muzułmański Związek Religijny. s. 15-16. [dostęp 2012-02-19]. (pol.).
- ↑ Wspomnienia Zulejhy Hanum Jedigar-Kalinowskiej. Biuletyn A.K. (dostęp 29.11.2015) http://www.polonia-baku.org/pl/losy.phtm
- ↑ Tarnów: wielki przewodnik – Tom 5 – Bronisław Jaśkiewicz, Stanisław Potępa https://books.google.com/books?id=xbQqAQAAIAAJ&q=jedigaroff&dq=jedigaroff&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwiMl7Oho7bJAhUJVRQKHd7gBgkQ6AEILDAD
- ↑ Podróż z Tuwimem i Lechoniem – dziennikpolski24.pl [online], dziennikpolski24.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
- ↑ Wiadomości, R. 28 nr 11 (1407), 1973 http://www.kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=3440
- ↑ a b c d e f g h i j Zulejha Hanum Jedigar-Kalinowska: Historia Veli bek Jedigara. Dom Kaukaski w Polsce, 2003. [dostęp 2012-02-18]. (pol.).
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 463, 953.
- ↑ Michał Wojtczuk: Praga-Południe. Odsłonięto podarowane przez Azerbejdżan pomniki. warszawa.wyborcza.pl, 7 września 2017. [dostęp 2019-03-01].
Bibliografia
- Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945 T.1. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1987, s. 91. ISBN 83-211-0758-3.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik Oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.