W Jezioranach
![]() Zygmunt Kęstowicz podczas nagrania odcinka w 1975 roku | |
Rodzaj słuchowiska | cykliczne, serial |
---|---|
Kraj produkcji |
|
Język | |
Scenariusz | obecnie: Andrzej Mularczyk, Teresa Lubkiewicz-Urbanowicz i Marek Ławrynowicz |
Reżyseria | kolejno: Bronisław Dardziński, Wiesław Opałek, Wojciech Maciejewski, Andrzej Pruski, Jan Warenycia |
Realizacja dźwiękowa | kolejno: Jerzy Jeżewski, Andrzej Pruski, Wojciech Truszczyński. Maria Olszewska. |
Główne role | zobacz listę w artykule |
Liczba odcinków | 3277 (stan na 18 sierpnia 2024) |
Długość | 30 minut |
Premierowe emisje radiowe | |
Stacja radiowa | |
Data premiery | 29 maja 1960 |
Lata emisji | 1960– |
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/W_Jezioranach_Muzeum_Teatru_Polskiego_Radia.jpg/240px-W_Jezioranach_Muzeum_Teatru_Polskiego_Radia.jpg)
W Jezioranach – cykliczne słuchowisko radiowe nadawane od 1960 roku przez pierwszy program Polskiego Radia. Cotygodniowa audycja przygotowywana przez Teatr Polskiego Radia opowiada historię wielopokoleniowej rodziny Jabłońskich zamieszkałej w fikcyjnej wsi Jeziorany niedaleko Puław, a także ich otoczenia społecznego: rolników, wiejskich lekarzy, nauczycieli i strażaków.
Pomyślane jako wiejski odpowiednik skierowanych do miejskiego odbiorcy Matysiaków, słuchowisko zarówno opisuje, jak i kształtuje życie mieszkańców polskich wsi. Autorzy za pomocą historii bohaterów opisują zmiany społeczne, gospodarcze i mentalne wśród polskiej ludności wiejskiej, ale także przemycają w ich losach wiedzę praktyczną o nowych metodach uprawy czy sposobach uzyskiwania dofinansowania. Powieść radiowa pozostaje najczęściej słuchaną audycją literacką Polskiego Radia. 7 kwietnia 2019 roku został wyemitowany 3000. odcinek powieści.
Na przestrzeni lat swoich głosów postaciom mieszkańców Jezioran użyczyło wielu spośród najpopularniejszych polskich aktorów radiowych, teatralnych i filmowych, m.in. Zygmunt Kęstowicz, Kazimierz Opaliński, Janusz Paluszkiewicz, Artur Barciś, Teresa Lipowska, Franciszek Pieczka, Danuta Stenka, Henryk Talar i Grzegorz Wons.
Historia
Pomysłodawcą serialu był ówczesny prezes Radiokomitetu Włodzimierz Sokorski[2]. Zgodnie z założeniami powieść radiowa miała wychowywać rolników, szerzyć wiedzę o wsi wśród mieszkańców miast i promować nowe metody upraw i działalność Państwowych Gospodarstw Rolnych[2].
Pierwszy półgodzinny odcinek „radiopowieści” nagrano 20 maja 1960, a do emisji trafił dziewięć dni później[3]. Autorami scenariusza byli Zofia Posmysz-Piasecka i Władysław Milczarek, a reżyserem Bronisław Dardziński[3]. Obsadę pierwszego odcinka stanowili Janusz Paluszkiewicz w roli wiejskiego listonosza i narratora powieści, Kazimierz Opaliński w roli nestora rodu Jabłońskich, a także Maria Żabczyńska, Zygmunt Kęstowicz, Bogumił Kłodkowski, Hanna Stankówna, Maria Paluszkiewicz i czternastoletni podówczas Piotr Fronczewski[4].
Już po pierwszych odcinkach serial zyskał olbrzymią popularność wśród radiosłuchaczy. Niemal od początku nadawania audycji była ona bardziej popularna wśród kobiet[5] (słuchało jej 25,4% radiosłuchaczek i 17,6% radiosłuchaczy)[6], ludności wiejskiej i słabiej wykształconej[7][8]. We wczesnych latach 60. jako ulubiony program radiowy wskazywało ją 20,9% Polaków[9]. Dekadę później serial nadal był jedną z najpopularniejszych audycji radiowych w kraju[5]. We wczesnych latach 70. grupa słuchaczy serialu posłużyła do jednych z pierwszych w Polsce badań socjologicznych wpływu audycji radiowych na publiczność[10].
Od 1961 przez kilkanaście lat listę dialogową kolejnych odcinków drukowano na łamach Dziennika Ludowego[11]. Gazeta ta również prowadziła rubrykę polemiczną pod nazwą Klub Jezioran, a także rozwijała Kluby Przyjaciół Jezioran w wielu wsiach i miasteczkach Polski[11]. Po każdej emisji programu odczytywano na antenie wybrane listy od słuchaczy opisujące ich przeżycia, życiowe historie i problemy[12], ale też zawierające propozycje matrymonialne wobec fikcyjnych kawalerów[2]; podobnych listów przychodziły „do rodziny Jabłońskich” setki[11], w sumie – kilkadziesiąt tysięcy[2].
Serial emitowany był bez przerwy od 29 maja 1960 roku[13][11] przez dwie dekady, do grudnia 1981, kiedy to po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego autorzy i obsada zadecydowali o zaprzestaniu nagrywania nowych odcinków[11][2]. Jeziorany powróciły na antenę Polskiego Radia w maju 1983[11][2].
Współcześnie W Jezioranach pozostaje najczęściej słuchaną audycją literacką Polskiego Radia, incydentalnie słucha jej przeszło 2,5 miliona osób a regularnie – blisko 2 miliony[2]. Audycja jest również wysoko oceniana przez słuchaczy[2].
Na przestrzeni lat autorzy kolejnych odcinków starali się przemycać wśród wątków typowo obyczajowych także informacje praktyczne, jak wiedzę o nowych metodach rolniczych czy rządowych planach restrukturyzacji rolnictwa[14]. Ze względu na tematykę i format, słuchowisko bywa przyrównywane do starszego o dekadę brytyjskiego serialu radiowego The Archers nadawanego przez BBC[15], a także do Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej[15]. Jako trwały element polskiej kultury audycja trafiła także do podręczników nauki języka polskiego dla obcokrajowców[16].
Tematyka, czas i miejsce akcji
Akcja powieści radiowej toczy się w tytułowych Jezioranach, fikcyjnej wsi[a] w okolicy Puław w województwie lubelskim. Większość odcinków ma miejsce w teraźniejszości, dzięki czemu scenarzyści mogą wplatać w nią nawiązania do rzeczywistych wydarzeń. Do lat 70. bohaterowie zajmowali się m.in. budową szkoły, remizy, zakładaniem Klubu Rolnika czy sadzeniem tysiąca drzew na Tysiąclecie Państwa Polskiego[2]. W okresie tzw. pierwszej Solidarności postaci wspominały m.in. o strajkach, postulatach reform i demokratyzacji[2]. W ostatnim odcinku przed wprowadzeniem stanu wojennego bohaterowie zastanawiali się m.in. czy nauczyciele powinni mieć prawo do strajku[2]. Obecnie także powieściowy świat wzorowany jest na rzeczywistej Polsce. Z tego względu program bywał oskarżany m.in. o wspieranie samorządowców Polskiego Stronnictwa Ludowego[17][18].
Twórcy słuchowiska
Podobnie jak Matysiakowie, serial utrzymany jest w konwencji ultrarealistycznej: odcinki zaczynają się bez czołówki (niekiedy któraś postać bądź lektor radiowy „zaprasza do wysłuchania odcinka numer....”), a współcześnie (2018 r.) końcówka zawiera informacje o twórcach i aktorach tworzących dany epizod.
Pierwszym reżyserem był Bronisław Dardziński, po nim słuchowisko reżyserowali Wiesław Opałek (około 1975 r.), Wojciech Maciejewski i Andrzej Pruski[19]. Od 1994 r. reżyserem pozostaje Jan Warenycia[19], kierownik literacki Teatru Polskiego Radia. Realizatorami byli kolejno: Jerzy Jeżewski, Andrzej Pruski, Wojciech Truszczyński, Maria Olszewska, Agnieszka Szczepańczyk, a obecnie audycję realizuje Paweł Szaliński[19].
Na przestrzeni lat zmieniali się również scenarzyści serialu. Obecnie autorami większości odcinków są Andrzej Mularczyk, Teresa Lubkiewicz-Urbanowicz i Marek Ławrynowicz, w przeszłości autorami list dialogowych bywali również Zofia Posmysz-Piasecka (zmarła 8 sierpnia 2022 r.)[20], Władysław Milczarek i Andrzej Bartosz[1].
Obsada aktorska i postaci
W przeciwieństwie do wielu seriali telewizyjnych, aktorzy użyczający swoich głosów postaciom W Jezioranach nie są etatowymi pracownikami radia i pracują nad nagraniami najwyżej kilka dni w miesiącu. Wielu z nich pracuje nad innymi projektami teatralnymi i filmowymi, co często owocuje problemami z ich dostępnością[21]. Na przykład Danuta Stenka od 1991 wcielająca się w postać Joli Jabłońskiej przez dłuższy czas nagrywała swoje kwestie osobno, w chwilach wolnych od dni zdjęciowych na planach filmów, a dopiero na koniec jej głos był dogrywany do pozostałych[21].
W radiopowieści obowiązuje zasada, że śmierć lub odejście aktora grającego którąś z postaci jest równoznaczne ze śmiercią samej postaci[2]. Przykładowo gdy Andrzej Zaorski nie zdecydował się na powrót do obsady Jezioran po stanie wojennym, grana przez niego postać Bolka Jabłońskiego zginęła w wypadku samochodowym[2]. Podobnie stało się z postaciami granymi przez zmarłych Tadeusza Bartosika i Kazimierza Opalińskiego[2].
Do 2009 roku przed mikrofonem wystąpiło blisko 200 aktorów[11].
Dawna obsada
- Włodzimierz Bednarski (Franek Potapczuk, aktor zmarł w 2020 roku)
- Bogusz Bilewski (doktor Ragólski, aktor zmarł w 1995 roku)
- Lucjan Dytrych (Władysław Borek)
- Marek Frąckowiak (Wiesław "Wiesiek" Sroka, aktor zmarł w 2017 roku)
- Maria Garbowska (Teresa Borkowa)
- Halina Głuszkówna (Wanda Janiakówna-Repetowska), aktorka zmarła w 2012 roku)
- Zygmunt Kęstowicz (od 1960 do 2007 Stefan Jabłoński – najstarszy syn Anieli i Stanisława Jabłońskich, brat Janki i Edka, mąż Ireny, ojciec Adama i Justyny, dziadek Pauliny, Mateusza, Agnieszki i Bartka, aktor zmarł w 2007 roku)
- Bogumił Kłodkowski (Edek Jabłoński, 1960–2006)
- Janusz Kłosiński (stryj Józef Jabłoński, do śmierci w 2017 roku)
- Krzysztof Kołbasiuk (Zbigniew Półtorak, aktor zmarł w 2006)
- Gustaw Lutkiewicz (Polikarp Lepieszko, aktor zmarł w 2017)
- Wanda Majerówna (Irena Jabłońska, 1960–2004)
- Jan Matyjaszkiewicz (Henio Wilczewski, aktor zmarł w 2015 roku)
- Elżbieta Nowosąd (Krysia Borkówna)
- Kazimierz Opaliński (dziadek Mateusz, do śmierci w 1979)
- Janusz Paluszkiewicz (Wiktor Kania)
- Franciszek Pieczka (Wojciaszek Pawlacz, aktor zmarł w 2022 roku)
- Hanna Stankówna (Janka, siostra Stefana i Edka, aktorka zmarła w 2020 roku)
- Stefan Śródka (Janiak; ojciec Wandy)
- Elżbieta Wieczorkowska (Janiakowa, matka Wandy)
- Alicja Wolska (Kamila Kamińska)
- Maria Żabczyńska (Aniela Jabłońska)
- Andrzej Zaorski (Edek Jabłoński, od 2006, brat Stefana; w 1975 grał jeszcze Bolka Jabłońskiego, aktor zmarł w 2021 roku)
Obecnie
Postacie wytłuszczone pojawiają się w internetowym plebiscycie na ulubionego bohatera powieści, organizowanego przez redakcję słuchowiska.
- Artur Barciś (Zenek Kajfasz, mąż Justki)
- Stanisław Brudny (Teofil Skorupa)
- Marta Chodorowska (Agata Czuba)
- Katarzyna Dąbrowska (Barbara Rutka, dawna wójt gminy)
- Elżbieta Gaertner (Irena Jabłońska, od 2004, żona Stefana)
- Zuzanna Galia (Agnieszka Kajfasz, córka Justyny i Zenka Kajfaszów)
- Wiktoria Gorodeckaja (żona Wieśka, córka Dzidki Zarczyńskiej)
- Magdalena Homanowska (Tusia Wilczewska)
- Joanna Kacperska (Baśka Boczkowska)
- Ewa Kania (Magda Żarczyńska)
- Elżbieta Kmiecińska (Lilka Pawlaczowa, żona Zygi)
- Justyna Kulczycka (Zosia Tetera)
- Cezary Kwieciński (Adam Jabłoński, syn Stefana i Ireny)
- Monika Lecińska (Marysia Jabłońska, córka Edka)
- Teresa Lipowska (Stanisława Dobrowolska-Lepieszko)
- Katarzyna Miernicka (Wiktoria Repetowska, od 1987)
- Katarzyna Paliwoda (Izaura Pawlacz, córka Zygi i Lilki)
- Marcin Pawłowski (Stasiek Jabłoński, syn Edka)
- Ewa Serwa (Justyna „Justka” Kajfaszowa, córka Stefana i Ireny, żona Zenka Kajfasza)
- Joanna Sobieska (Marta Półtorak, z domu Ragólska)
- Danuta Stenka (Jola Jabłońska, ur. 1961, żona Adama)
- Henryk Talar (Janusz Tetera)
- Grzegorz Wons (Zyga Pawlacz, syn Wojciaszka - w wyborach samorządowych w 2018r. wybrany na stanowisko wójta)
- Beata Ziejka (Dzidka Żarczyńska)
Uwagi
- ↑ W Polsce istnieje także prawdziwa miejscowość o tej nazwie: miasto Jeziorany w woj. warmińsko-mazurskim.
Przypisy
- ↑ a b Cynkier 2001 ↓, s. 35.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Polskie Radio 2015 ↓, ¶ „Ciekawostki”.
- ↑ a b Posmysz-Piasecka i Milczarek 1960 ↓, ¶ 1–3.
- ↑ Posmysz-Piasecka i Milczarek 1960 ↓, ¶ 1–6.
- ↑ a b Kukołowiczowa 1970 ↓, s. 112–113.
- ↑ Rudzki 1964 ↓, s. 60.
- ↑ Rudzki 1964 ↓, s. 61–62.
- ↑ Tyszka 1976 ↓, s. 63–64.
- ↑ Rudzki 1964 ↓, s. 59.
- ↑ Szostkiewicz 1973 ↓, s. 103.
- ↑ a b c d e f g Polskie Radio 2015 ↓, ¶ „Historia”.
- ↑ Szejnert 2013 ↓, s. 79–80.
- ↑ Ryba 2011 ↓, s. 217.
- ↑ Szalczyk 2011 ↓, s. 96.
- ↑ a b Davies 2015 ↓, ¶ „Benedykt Korczyński, głowa rodu opisanego…”.
- ↑ Mędak 2007 ↓, s. 375, 387–389.
- ↑ Czarnecki 2000a ↓, s. 4.
- ↑ Czarnecki 2000b ↓, s. 3.
- ↑ a b c Polskie Radio 2015 ↓, ¶ „Twórcy i bohaterowie”.
- ↑ Zmarła pisarka Zofia Posmysz, pomysłodawczyni powieści radiowej „W Jezioranach” [online], www.wirtualnemedia.pl [dostęp 2022-08-09] (pol.).
- ↑ a b Stenka i Maciejewski 2013 ↓, ¶ „Skoro rozmawiamy o radiu…”.
Bibliografia
- Andrzej Bartosz, [w:] BeataB. Cynkier BeataB. (red.), Kto jest kim w Polsce, edycja IV, tom 1, Warszawa: PAI, 2001, s. 35, ISBN 978-83-223-2691-6 [dostęp 2015-07-14] .
- JarosławJ. Czarnecki JarosławJ., Źle się dzieje w Jezioranach, „Tygodnik Powszechny”, 27, Kraków: Tygodnik Powszechny, 2000a, s. 4, ISSN 0041-4808 .
- JarosławJ. Czarnecki JarosławJ., PSL w Jezioranach, „Wprost”, 27, Warszawa 2000b, s. 3, ISSN 0209-1747 .
- Dziedzictwo mistrzostwa duchowego. Polska w epoce rozbiorów, 1795-1918, [w:] NormanN. Davies NormanN., Serce Europy, wydanie elektroniczne, Otwarte, 26 lutego 2015, ISBN 978-83-240-3041-5 [dostęp 2015-07-14] .
- TeresaT. Kukołowiczowa TeresaT., Czas wolny pracującej zawodowo kobiety zamężnej a jej obowiązki rodzinne, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne”, Remigiusz Sobański, III (1970), Katowice 1970, s. 105–118, ISSN 0137-3447 .
- Stanisław Mędak: W świecie polszczyzny: podręcznik do nauczania języka polskiego dla obcokrajowców; poziom C2 — dla zaawansowanych. Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, 2007. ISBN 978-83-7173-142-6. (pol.).
- Polskie Radio (autor korporacyjny), „W Jezioranach”, [w:] Teatr Polskiego Radia [online], polskieradio.pl, 2015 [dostęp 2015-07-14] .
- ZofiaZ. Posmysz-Piasecka ZofiaZ., WładysławW. Milczarek WładysławW., I odcinek radiopowieści „W Jezioranach”, [w:] Teatr Polskiego Radia, polskieradio.pl, 20 maja 1960 [dostęp 2015-07-15] .
- JerzyJ. Rudzki JerzyJ., Telewizja w środowisku młodzieży wiejskiej, Wrocław-Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Zakład Badań nad Kulturą Masową., 1964, OCLC 503962876 [dostęp 2015-07-14] .
- ŁukaszŁ. Ryba ŁukaszŁ., Edukacyjna rola radia, [w:] EugeniaE. Rostańska, MirosławM. Kisiel (red.), Pedagogika w służbie i działaniu na rzecz regionu: Działania i doświadczenia, Dąbrowa Górnicza: Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, 2011, s. 216–222, ISBN 978-83-62897-07-0 [dostęp 2015-07-14] .
- DanutaD. Stenka DanutaD., ŁukaszŁ. Maciejewski ŁukaszŁ., Flirtując z życiem; Danuta Stenka w rozmowie z Łukaszem Maciejewskim, seria Litera Nova, wydanie cyfrowe, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2013, ISBN 978-83-240-2468-1 .
- ZofiaZ. Szalczyk ZofiaZ., Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wspiera unowocześnianie polskiego rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo w mediach: gospodarstwa rodzinne podstawą europejskiego rolnictwa w odniesieniu do PROW 2007–2013, Warszawa: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, 2011, s. 94–96, ISBN 978-83-7583-322-5 .
- Ulica z latarnią; 1975, [w:] MałgorzataM. Szejnert MałgorzataM., My, właściciele Teksasu. Reportaże z PRL-u, Otwarte, 21 lutego 2013, s. 79–89, ISBN 978-83-240-2097-3 [dostęp 2015-07-14] .
- S.S. Szostkiewicz S.S., Wpływ programu radiowego na słuchaczy (próba eksperymentu badawczego na przykładzie audycji „W Jezioranach”), „Studia Socjologiczne”, 2/1973 (49), Warszawa: Polska Akademia Nauk, 1973, ISSN 0039-3371 .
- ZbigniewZ. Tyszka ZbigniewZ. (red.), Współczesne rodziny polskie w świetle aktualnych badań, Seria: Socjologia, t. 4, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1976, ISSN 0554-8225, OCLC 611684094 .
Linki zewnętrzne
- 45 lecie radiopowieści W Jezioranach