W matni
![]() | |||
Autor | Émile Zola | ||
---|---|---|---|
Typ utworu | powieść | ||
Wydanie oryginalne | |||
Miejsce wydania | Francja | ||
Język | |||
Data wydania | 1877 | ||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Lassommoir2.jpg/250px-Lassommoir2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Rue_de_Chartres_Sacr%C3%A9-Coeur.jpg/240px-Rue_de_Chartres_Sacr%C3%A9-Coeur.jpg)
W matni (fr. L'assommoir) – siódma część cyklu Rougon-Macquartowie Émile’a Zoli, opublikowana w 1877, opowiadająca o życiu najniższych warstw społecznych w Paryżu epoki II Cesarstwa. Główną bohaterką utworu jest Gerwazyna Macquart.
Tytuł
Francuskie assommoir to wyraz wywodzący się ze slangu paryskich robotników, oznaczający tani lokal z alkoholem, mordownię. W powieści pojawia się plastyczny opis takiego miejsca (autentycznego lokalu w dzielnicy Goutte d’Or), które odgrywa centralną rolę w życiu wielu bohaterów. Przy tłumaczeniu tytułu na język polski zastosowano określenie odwołujące się do władzy alkoholu nad bohaterami powieści i podkreślające destrukcyjną rolę pijaństwa w ich życiu. Na potrzeby powieści Zola przeprowadził szerokie badania na temat języka robotników paryskich i warunków ich życia, wprowadzając nie tylko do wypowiedzi bohaterów, ale i do narracji wiele wyrażeń typowych dla ulicznego slangu i z tego powodu całkowicie niedopuszczalnych w dotychczasowej literaturze.
J. Dubois wyróżnia siedem poziomów znaczeniowych słowa assommoir w powieści, ujawniających się w toku lektury. Według niego assommoir, czyli coś, co dusi, zadręcza nabrało u Zoli nowych znaczeń, odnoszących się zarówno do szerszej perspektywy społecznej, jak i mających ścisły związek z losami bohaterów powieści. Poziomy te to:
- Szynk ojca Colombe, miejsce, w którym upijają się robotnicy z dzielnicy Goutte d’Or.
- Każdy lokal z tanim alkoholem (znaczenie pierwotne słowa).
- Alkohol jako potencjalne zagrożenie społeczne.
- Alkoholizm i wszystkie wynikłe z niego choroby.
- Determinizm społeczny, w tym czynniki dziedziczone po przodkach.
- Organizacja społeczeństwa, tworząca zamknięte grupy.
- Prywatne lęki i koszmary bohaterów.[1]
Okoliczności powstania utworu
Zainteresowanie Zoli tematem ubogich warstw społecznych miało wyraźne źródło w jego własnych doświadczeniach, zarówno z czasów wczesnego dzieciństwa w Prowansji (pierwowzorem młodej, początkującej prostytutki Nany była jego daleka kuzynka Anna Aubert[2]), jak i późniejszych, związanych z życiem w Paryżu i bezskutecznym początkowo poszukiwaniem zajęcia[3]. Podjęcie kwestii robotniczej wiązało się również z rosnącym zainteresowaniem tą warstwą społeczną przez pierwszych pisarzy-realistów II połowy XIX wieku, z których dziełami i ich wymową Zola jednak na ogół się nie zgadzał[4]. W związku ze wszystkimi powyższymi czynnikami pisarz uważał, że jego cykl opisujący historię II Cesarstwa nie może obyć się bez powieści poświęconej robotnikom i informacja o planie stworzenia „powieści robotniczej” pojawia się we wszystkich szkicach Rougon-Macquartów[5].
W trakcie pracy nad W matni Zola przestudiował książkę O alkoholizmie V. Magmana oraz wspomnienia wzbogaconego robotnika Denisa Poulota. Obydwie prace posłużyły jako źródło wiedzy pozwalającej na niezwykle dokładne odmalowanie środowisk robotniczych. Druga z nich była ważnym źródłem użytych w dziele argotyzmów, pierwsza pozwoliła na zawarcie w powieści opisu choroby i śmierci Coupeau[6].
Pierwszy projekt powieści
Plan napisania „powieści robotniczej” uległ znaczącej konkretyzacji po dramatycznych wydarzeniach Komuny Paryskiej. Zola uznał wówczas, że poświęci tematyce pracowników najemnych dwie powieści, z których jedna ukaże ich degenerację pod wpływem środowiska, zaś druga zajmie się problemem robotniczych organizacji i strajków[7]. Z tego okresu pochodzi szkic utworu, zakładający, iż pierwsza powieść będzie poświęcona wyłącznie robotnikom, bez wątków pobocznych, jej bohaterką będzie Gerwazyna Ledoux, zaś wśród ukazanych scen rodzajowych pojawią się: obraz pralni, szynku, kobiet poszukujących na ulicy swoich mężów-alkoholików oraz robotnicze przyjęcie[8]. Wszystkie te elementy znalazły się później w gotowej powieści, jednak kolejnym etapem prac był szkic, siedemnastostronicowe streszczenie akcji planowanego dzieła bez wymyślonych później istotnych szczegółów[9]. Najważniejszymi wprowadzonymi później modyfikacjami było wprowadzenie wątku powrotu Lantiera (w szkicu pojawiał się on jedynie w pierwszym rozdziale powieści) oraz wypadek Coupeau. Zola rozszerzył również funkcję wielu postaci, które w szkicu nie miały większego znaczenia, np. Bijarda, Goujeta czy pierwszej pracodawczyni Gerwazyny[10], zaś praktycznie od podstaw wykreował postać Wirginii i jej męża[11]. Długo wahał się również nad finałem utworu: początkowo planował scenę oblania Lantiera i Wirginii witriolem przez zranioną w swoich uczuciach Gerwazynę, a następnie śmierć samej głównej bohaterki, zabitej w podejrzanych okolicznościach na ulicy. Ostatecznie jednak uznał takie rozwiązanie akcji za przesadnie dramatyczne i od początku stworzył nowe, które w jego ocenie było bardziej realistyczne[12].
Treść
Gerwazyna Macquart, praczka, której dzieciństwo i wczesna młodość zostały opisane w powieści Pochodzenie rodziny Rougon-Macquartów, uciekła z rodzinnego Plassans z kochankiem Augustem Lantierem i dwójką kilkuletnich synów, Klaudiuszem i Stefanem[13]. Po krótkim pobycie w mieście zostaje porzucona przez kochanka na rzecz sąsiadki – Wirginii. Następnie wychodzi za mąż za blacharza Coupeau. Ich małżeństwo wydaje się być szczęśliwe: w odróżnieniu od wielu robotników Coupeau nie pije, a Gerwazyna dzięki systematycznemu oszczędzaniu otwiera własną pralnię. Na świat przychodzi ich córka Anna, zwana Naną.
Po kilku latach małżeństwa Coupeau ma wypadek w pracy, a w czasie długiej rekonwalescencji zaczyna pić. Wkrótce jest już nałogowym alkoholikiem, dla którego nie liczy się nic poza wizytami w pobliskim szynku. Któregoś dnia spotyka tam Lantiera, z którym – mimo wcześniejszych jego relacji z Gerwazyną – zaprzyjaźnia się, a wkrótce później sprowadza do domu na stałe. Gerwazyna, dotąd starająca się utrzymać względny porządek w domu i spłacać długi, zaczyna również pić i na nowo romansować z Lantierem. Nastoletnia już Nana ucieka z domu i zostaje prostytutką, Klaudiusz zostaje oddany do pracowni malarza, Stefan idzie do pracy. Gerwazyna stopniowo traci wszystko, zaś Coupeau pod wpływem zbyt wielkiej ilości alkoholu popada w obłęd i umiera w przytułku na delirium tremens. Wkrótce po nim z nędzy i pijaństwa umiera też główna bohaterka.
Cechy i forma utworu
W matni jest powieścią naturalistyczną, w której jednak niektórzy badacze doszukują się elementów roman noir, wyrażających się w sposobie prezentacji miejsca akcji, oraz realizacji metody impresjonistycznej w powieści. Dzielnica Goutte d’Or, w którym mieszkają bohaterowie, jest wiecznie ciemna, światło słoneczne nie przebija na podwórza ogromnych robotniczych kamienic, zaś od ludzi potężniejsze zdają się być przedmioty martwe - ogromne domy czy alembik w tytułowej mordowni (wielokrotnie zastosowana animizacja). Zola, mistrz i fascynat opisu, posłużył się romantyczną potęgą wyobraźni dla stworzenia krajobrazu naturalistycznego[14]. J. Dubois podkreśla łączność tego komponentu W matni z wcześniejszymi powieściami o niższych klasach społecznych, w których stolica Francji była przedstawiana jako miejsce niepokojące, groźne i pełne mrocznych sekretów. Zabieg taki stosowany był m.in. Tajemnicach Paryża czy Nędznikach[15].
Kreacja środowiska robotniczego
Zola, chociaż aspiruje do ukazania pełnego obrazu środowiska pracowników małych zakładów, nie zamieszcza w W matni scen zbiorowych zbliżonych do tych z późniejszej powieści o robotnikach, Germinala[16]. Wizerunek całej grupy społecznej tworzy kilka rodzin: Gerwazyna i jej kolejni partnerzy oraz dzieci, Wirginia z mężem, ojciec Bru, rodzina Bijardów, rodzina Lorilleux, Goujet i jego matka, przyjaciele Coupeau[17]. Każda z tych osób pełni jednak funkcję symbolu, jest postacią reprezentatywną dla całej grupy robotników, których los potoczył się podobnie; dotyczy to zarówno wstrząsającego obrazu śmierci pani Bijard i jej córeczki, zakatowanych przez Bijarda-alkoholika, jak i ukazanych w sposób karykaturalny małżonków Lorilleux, skąpych i nieżyczliwych dla otoczenia. Niektóre postacie mają szersze znaczenie symboliczne - grabarz Bazouge, który najpierw budzi u Gerwazyny strach, a następnie mroczną fascynację, jest świadomie stylizowany na figurę ze średniowiecznego danse macabre zaadaptowaną na grunt robotniczy[18]. Natomiast ojciec Bru, nędzarz odrzucany przez wszystkich poza Gerwazyną, stanowi obraz „robotniczego przeznaczenia”[19]. Nieprzypadkowo to jego Gerwazyna spotyka na ulicy, proszącego o jałmużnę, gdy pierwszy raz idzie żebrać, by zdobyć pieniądze na jedzenie i alkohol; również zamierzonym zabiegiem jest umieszczenie ostatniego miejsca zamieszkania zupełnie zdegenerowanej bohaterki w komórce, którą dawniej zajmował Bru[19].
Postać głównej bohaterki
W matni jest jednym z nielicznych utworów Zoli, w których analiza przeżyć bohatera zajmuje miejsce równorzędne z opisem określonego środowiska, a jedna postać wyraźnie dominuje w toku akcji[20]. Gerwazyna Macquart równocześnie bardzo wyraźnie wpisuje się w tradycję bohaterek realistycznych, których życie zdominowane jest przez realizowanie swoich pragnień, a których psychika czyni je szczególnie podatne na choroby nerwowe i obsesje. Pod tym względem Gerwazyna przypomina tytułową postać powieści Pani Bovary i Herminia Lacerteux, ale i wcześniejszą postać kobiecą stworzoną przez Zolę - Renatę z utworu Zdobycz[20]. W odróżnieniu jednak od Emmy Bovary i Renaty du Beraud du Chatel Gerwazyna jest robotnicą, kobietą z ubogich warstw społecznych, a jej sposób myślenia i działania zestawia flaubertowski model bohaterki kobiecej z cechami zaobserwowanymi przez pisarza w czasie życia w dzielnicy robotniczej. Przy konstruowaniu postaci znaczącą rolę odegrały również założenia, jakie wstępnie narzucił sobie Zola. Pisarz założył bowiem, że zgodnie z panującą w całym cyklu zasadą determinowania charakteru postaci przez ich przodków Gerwazyna dziedziczy po ojcu pociąg do alkoholu, zaś po matce determinację życiową)[21]. Motyw niespełnionych marzeń życiowych Gerwazyny, jej skromnych aspiracji wielokrotnie w powieści powraca w postaci wypowiedzi samej bohaterki, która w rozmowach z Coupeau i Goujetem oraz w monologu własnym podkreśla, iż jej jedyną ambicją było posiadać własne mieszkanie, wychować dzieci, pracować i umrzeć we własnym łóżku[22]. Sceneria śmierci Gerwazyny również stanowi niepozbawioną ironii odpowiedź na formułowane przez nią w ten sposób plany - Gerwazyna zostaje nałogową alkoholiczką i musi utrzymywać się z prostytucji, nie interesuje się już dziećmi, umiera zupełnie zapomniana w komórce pod schodami i zostaje znaleziona dopiero dwa dni później, kiedy jej ciało zaczęło już ulegać rozkładowi[22]. Postać Gerwazyny miała w pierwotnym zamyśle autora dodatkowo podkreślona poprzez umieszczenie jej w tytule, który miał brzmieć La vie simple de Gervaise Macquart[23].
Motyw walki dobra ze złem i człowieka-zwierzęcia
W matni przedstawia dychotomiczną wizję świata, w której człowiek - a zwłaszcza robotnik, z racji swojego położenia społecznego - stale musi dokonywać wyborów między uczciwym życiem, obfitującym w codzienne trudności, a prostym, lecz zgubnym poszukiwaniem zapomnienia w alkoholu. Gerwazyna i Coupeau zostali przedstawieni jako jednostki przeciętne, które w zależności od okoliczności mogą ewoluować w każdym z tych dwóch kierunków - nieprzypadkowo obydwoje przechodzą metamorfozę od „wzorowych robotników” (niepijących, pracowitych, uczciwych) do zupełnego upadku[24]. Natomiast model życia złego i dobrego w czystej postaci reprezentują August Lantier - kobieciarz, rozrzutnik i pijak oraz Goujet - wzorowy pracownik, gotów do wszelkich poświęceń dla ukochanych osób[24]. Zola zaznacza przy tym, że wybór dobrej drogi jest dla robotnika szczególnie trudny, gdyż środowisko pracowników najemnych nie tworzy własnych kanonów zasad moralnych i przez to sprzyja moralnej degradacji[25].
Rozwinięciem motywu zła wywoływanego przez alkohol jest motyw człowieka-zwierzęcia, bestii rodzącej się w zwykłym człowieku pod wpływem różnych czynników. W utworze W matni najczęściej przywoływanym powodem jest alkohol (Bijard) lub alkohol połączony z ogólnym brakiem perspektyw życiowych (Coupeau), mniejszą rolę odgrywają czynniki czysto dziedziczne (tendencje Gerwazyny do pijaństwa, jakie miała odziedziczyć po ojcu). Zola ukazuje, iż utrata człowieczeństwa wywołana przez jeden z powyższych elementów jest nieodwracalna i niszczy życie zarówno bohatera tracącego ludzkie cechy, jak i jego otoczenia. Jako szczególną formę tak zdegenerowanego bohatera Zola ukazuje człowieka-maszynę (określenie J. Dubois), który nie tylko nie zastanawia się nad czynionym złem, ale i niejako machinalnie wyrządza kolejne krzywdy (Lantier rujnujący kolejno Gerwazynę i Wirginię, Bijard regularnie stosujący przemoc wobec rodziny)[26]. Autor nie przestaje jednak podkreślać dobrowolności takiego samozniszczenia - bohaterowie sami zaczynają pić i tracić pieniądze, stale podkreślany jest ich wolny wybór (chociaż dokonany pod wpływem złego przykładu innych). W innych utworach podejmujących motyw człowieka-zwierzęcia (jak Bestia ludzka) wolność ta nie będzie już obecna, a degradacja bohaterów odbywać się będzie niemal wyłącznie za sprawą czysto biologicznych, dziedzicznych obciążeń[27].
Recepcja
Publikacja W matni wywołała w Paryżu ogromny skandal. Powieść została skrytykowana za podjęcie problemu „niegodnego literatury”, prostackiego, niewartego tak szerokiego potraktowania. Elegancka publiczność była zniesmaczona tak wiernym odwzorowaniem życia codziennego robotników, a zwłaszcza użyciem na masową skalę ich codziennego żargonu[28]. Obok względnie stonowanej krytyki pojawiały się artykuły atakujące powieść z pełną gwałtownością, często poparte rysunkami satyrycznymi[29]. Lewicowi dziennikarze (jako pierwszy wystąpił dawny przyjaciel Zoli Artur Rans) zarzucali mu z kolei oczernianie ludu[30], czy też stworzenie „pamfletu przeciwko pracującym, wody na młyn reakcji”[31]. Gazeta Le Bien Public przerwała druk powieści w odcinkach, podjęty następnie przez La République des Lettres[32]. Mimo tego utwór stał się początkiem wielkiej sławy pisarza i pierwszą znakomicie sprzedającą się z jego prac[33], zaś w 1903 r., wznowiona, miała ponad 200 tys. nakładu[34]. Publikacja W matni przyczyniła się również do powstania tzw. grupy medańskiej, do której oprócz Zoli należeli Paul Alexis, Joris-Karl Huysmanns, Guy de Maupassant, Henry Céard i Léon Hennique. Grupa ta podjęła odważną obronę utworu, argumentując, iż dla ukazania pełnego obrazu społeczeństwa potrzebne jest opisywanie wszystkiego, co jest jego częścią składową[35][36].
Sam autor konsekwentnie bronił się, twierdząc, że dokonał jedynie opisu rzeczywistości, studium typowej robotniczej rodziny niszczonej przez alkoholizm i brak pieniędzy, zaś upiększanie prawdy, jakiego przed nim dokonywano w literaturze, nie niesie za sobą żadnych pozytywnych konsekwencji[37]. Odżegnując się od motywacji politycznych twierdził również, że o oczernianiu ludu nie może być mowy, gdyż w rzeczywistości został dokonany proces odwrotny - ukazanie przyczyn nędzy ludu, a przez to potencjalnych możliwości poprawy jego losu[38][39]. Jak w mało którym przypadku, Zola mógł poprzeć przedstawione w powieści opisy autentycznymi doświadczeniami, z czasów, gdy jako początkujący dziennikarz mieszkał na poddaszu ogromnej kamienicy robotniczej (jak ta, w której Gerwazyna i Coupeau mieszkają na ulicy Goutte d’Or) i mógł osobiście przyglądać się codzienności robotniczych rodzin. Badacze podkreślają również fakt, że Zola sam, na podstawie rzeczywistości własnej rodziny, mógł wiele powiedzieć o obyczajach „warstwy pośredniej między proletariatem a mieszczaństwem”[40]. Na potrzeby utworu dokonał również szerokich badań nad językiem i topografią najgorszych dzielnic Paryża (w jego notatkach zachował się odręczny plan dzielnicy Goutte d’Or[41], zaś szynk z ogromnym alembikiem, w którym najchętniej upijają się Coupeau i Gerwazyna był miejscem autentycznym[42]. Prawdziwa, chociaż położona przy innej ulicy, była również opisana w utworze kamienica, w której żyła i zmarła główna bohaterka[43].
Główna bohaterka utworu, Gerwazyna Macquart, uważana jest przez badaczy za najlepiej psychologicznie skonstruowaną postać w cyklu, której upadek w nędzę został przedstawiony nie jako prosta konsekwencja genetyczna (Gerwazyna jest córką nałogowych alkoholików), ale jako wypadkowa dziedziczenia oraz warunków społecznych[44]. Mimo tego wielu dziennikarzy i krytyków, zwłaszcza lewicowych, uważało, iż Zola w opisie robotników i ich upadku popełnił istotny błąd, nie doceniając czynnika zewnętrznego (oddziaływania środowiska), a za bardzo akcentując wolną wolę i niefrasobliwość bohaterów[45]. Paradoksalnie z drugiej strony barykady posypały się oskarżenia o propagowanie socjalizmu[46]. W matni skrytykował również stary Victor Hugo, argumentując, iż książka opisuje biedę i nędzę dla samego opisu, a nie w celu pomocy najuboższym, co uznał za niedopuszczalne, a co było w dużej mierze błędną oceną intencji Zoli[47]. Z kolei Gustaw Flaubert, mimo początkowych obiekcji, był zachwycony książką[48].
Adaptacje
- Sztuka teatralna Assommoir grana w Paryżu w 1879 r.
- Film René Clémenta Gervaise z Marią Schell jako Gerwazyną z 1956 r.
- Film Gaston Roudesa z 1933
Przypisy
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola..., s. 57
- ↑ H. Suwała, Émile Zola, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 174-175
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir [w:]E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le Second Empire, Paris, Gallimard 1961, t. 2, s. 1535-1536
- ↑ H. Suwała, op.cit., s. 178
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir, s. 1540-1541
- ↑ H. Suwała, op.cit., s. 180
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir , s. 1542
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir, s. 1542
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir , s. 1544
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir, s. 1545
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir , s. 1553
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir, s. 1545-1546
- ↑ Nie wymieniono natomiast trzeciego syna Gerwazyny, Jakuba, pojawiającego się w jednej z kolejnych części – Bestia ludzka
- ↑ M. Bernard, Zola par lui-meme, Paris 1955, s. 51
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola. Société, discours, idéologie, Paris, Librairie Larousse, 1973, s. 11
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola..., s. 38.
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola..., s. 38
- ↑ H. Suwała, op.cit., s. 188
- ↑ a b J. Dubois, L<<Assommoir>> de Zola..., s. 36
- ↑ a b J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola. Société, discours, idéologie, Paris, Librairie Larousse, 1973, s. 10
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola. Société, discours, idéologie, Paris, Librairie Larousse, 1973, s. 18-21
- ↑ a b J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola. Société, discours, idéologie, Paris, Librairie Larousse, 1973, s. 20
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola..., s. 17
- ↑ a b J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola..., s. 30
- ↑ J. Dubois, L'<<Assommoir>> de Zola..., s. 85
- ↑ J. Dubois, L<<Assommoir>> de Zola..., s. 60-62
- ↑ J. Dubois, L<<Assommoir>> de Zola..., s. 60
- ↑ Pierre Cogny, La vie et L’Oeuvre d'Émile Zola [w:] Émile Zola, Pages choisies, Paris, Hachette 1955, s. 16
- ↑ G. Robert, Émile Zola. Ogólne zasady i cechy jego twórczości, Warszawa 1968, Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 40
- ↑ G.Robert, op.cit., s. 42
- ↑ A. Lanoux Armand Lanoux, Dzień dobry mistrzu, s. 217, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy 1957
- ↑ T.Kowzan, Wstęp [w:] Wieczory medańskie, Wrocław 1962, Wydawnictwo im. Ossolińskich, s. VIII
- ↑ T.Kowzan, op.cit., s. XII
- ↑ G. Robert, op.cit., s. 70
- ↑ T. Kowzan, op.cit., s. IX
- ↑ M. Bernard, Zola par lui-meme, Paris 1955, s. 61
- ↑ Pierre Cogny, op.cit., s. 16
- ↑ G. Robert, op.cit., s. 99-100
- ↑ M. Bernard, Zola par lui-meme, Paris 1955, s. 49-50
- ↑ H. Suwała, Emil Zola, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 10
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir, s. 1549
- ↑ A. Lanoux, op.cit., s. 105-106
- ↑ H. Mitterand, Etude sur Assommoir, s. 1548
- ↑ Armand Lanoux, op.cit., s. 212-213
- ↑ A. Lanoux, op.cit., s. 213
- ↑ A. Lanoux, op.cit., s. 216
- ↑ A. Lanoux, op.cit., s. 218
- ↑ A. Lanoux, op.cit., s. 222
- p
- d
- e
|
- Britannica: topic/The-Drunkard
- Universalis: l-assommoir