Walentin Katajew
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 16 stycznia 1897 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 12 kwietnia 1986 | ||
Język | |||
Dziedzina sztuki | proza | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Walentin Pietrowicz Katajew (ros. Валентин Петрович Катаев; ur. 4 stycznia?/16 stycznia 1897 w Odessie, zm. 12 kwietnia 1986 w Moskwie) – rosyjski i radziecki pisarz, autor powieści, dramatów i scenariuszy filmowych. Brat Jewgienija Pietrowa.
Życie
Katajew urodził się, spędził dzieciństwo oraz młodość w Odessie. Jego ojciec, Piotr Wasiliewicz Katajew, był nauczycielem. Matka, Jewgenia Iwanowna Baczej, córka generała z Połtawy, zmarła na zapalenie płuc wkrótce po urodzeniu drugiego syna, późniejszego pisarza Jewgienija Pietrowa. Katajew nadał imię ojca i nazwisko matki głównemu bohaterowi powieści Samotny biały żagiel.
Już jako gimnazjalista publikował pierwsze utwory w prasie odeskiej. W 1915 roku zaciągnął się do wojska, przez dwa lata służył w artylerii i awansował na stopień podporucznika. Po rewolucji – według oficjalnej, obowiązującej w ZSRR wersji jego biografii – wstąpił do Armii Czerwonej. Istnieją jednak pewne przesłanki by sądzić, że w rzeczywistości walczył po stronie Bałych pod dowództwem gen. Antona Denikina. Na początku 1920 uczestniczył w działaniach konspiracyjnych zmierzających do umożliwienia desantu gen. Wrangla na Krymie. Po wykryciu spisku przez CzK Katajew i jego brat trafili na sześć miesięcy do więzienia, jednak uniknęli rozstrzelania dzięki interwencji wyższego funkcjonariusza CzK, który pamiętał udział Katajewa w wiecach bolszewickich.
W 1922 roku Katajew przeniósł się do Moskwy, gdzie pracował jako dziennikarz i satyryk, współpracując z czasopismami „Gudok”, „Krokodyl” i wieloma wydawnictwami. W okresie międzywojennym zaczął publikować również powieści, które przyniosły mu sławę. W czasie II wojny światowej poświęcił się twórczości o tematyce wojennej.
W 1955 założył magazyn literacki Junost' i do 1961 był jego redaktorem naczelnym. Na łamach czasopisma debiutowało wielu uzdolnionych literatów młodego pokolenia. Katajewa zwolniono i przekazano kierowanie czasopismem Borysowi Polewojowi po opublikowaniu przez Katajewa na łamach pisma utworu Wasilija Aksionowa Gwiezdny bilet.
W 1958 roku Katajew wstąpił do KPZR.
Zmarł 12 kwietnia 1986 w Moskwie. Został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym[1].
Twórczość
Katajew debiutował w 1910 w prasie odeskiej. W latach 20. wydał cykl utworów satyrycznych. Jego pierwsza powieść Defraudanci (1926, wydanie polskie 1957), wkrótce przeniesiona na deski teatralne i zekranizowana w 1931 była gogolowską satyrą wykpiwającą przerost biurokracji. W 1928 napisał komedię Kwadratura koła, ukazującą problemy mieszkaniowe poprzez perypetie dwóch małżeństw dzielących jeden pokój. Opublikował również kilka powieści awanturniczo-fantastycznych oraz opowiadań niesamowitych.
W 1932 wydał powieść o budowniczych Magnitogorska Czasie, naprzód! (wydanie polskie 1936), wprowadzając do swej prozy elementy poetyki futurystycznej i socrealistycznej – fabuła utworu osnuta jest wokół bicia rekordu w ilości betonu włożonego w fundamenty pieca hutniczego. Tytuł został zaczerpnięty z wiersza Władimira Majakowskiego. Katajew był również współautorem scenariusza filmu zrealizowanego na podstawie powieści w 1965.
Przejawem zwrotu ku poetyce socrealistycznej a także lojalności wobec obowiązującej wykładni ideologicznej był udział Katajewa w wyprawie grupy uznanych pisarzy na teren budowy kanału Białomorskiego, której efektem była napisana przez 35 autorów książka pt. Białomorsko-Bałtycki kanał imienia Stalina. Historia budowy pod redakcją Gorkiego i Leopolda Awerbacha.
Rozgłos przyniosła Katajewowi tetralogia „Fale Morza Czarnego”. Pierwszą część cyklu stanowi powieść Samotny biały żagiel (1936, wydanie polskie 1938), w znacznym stopniu autobiograficzna, przedstawiając wydarzenia 1905 roku z perspektywy dzieci. Tytuł utworu został zaczerpnięty z wiersza Lermontowa. Powieść została przetłumaczona na wiele języków i dwukrotnie zekranizowana – w 1937 (Katajew był współautorem scenariusza) i w 1975. Już po wojnie ukazały się kolejne części cyklu, o silniejszym wydźwięku propagandowym, dotyczące rewolucji i obu wojen światowych – Chutor w stepie (1956, wydanie polskie 1957), Za władzę Rad (1948, wydanie polskie 1955, późniejszy wariant Katakumby 1961) i Zimowy wiatr (1961, wydanie polskie 1963).
W okresie II wojny światowej Katajew napisał serię opowiadań wojennych oraz powieść dla młodzieży Syn pułku (1945, wydanie polskie 1950).
Od 1964 zmienił styl pisarstwa, skłaniając się ku prozie eksperymentalnej i tzw. mowizmowi (z fr. mauvais). Publikował liryczno-filozoficzne książki na pograniczu wspomnień i prozy – Święta studnia (1967, wydanie polskie 1968), Trawa zapomnienia (1967, wydanie polskie 1969), Klocek (1969, wydanie polskie 1971).
Adaptacje utworów
Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Walentina Katajewa.
Odznaczenia i nagrody
- Medal Sierp i Młot Bohatera Pracy Socjalistycznej (27 września 1974)[2]
- Order Lenina (trzykrotnie – 31 stycznia 1939, 28 stycznia 1967 i 27 września 1974)
- Order Rewolucji Październikowej (27 stycznia 1972)
- Order Czerwonego Sztandaru Pracy (dwukrotnie – 26 stycznia 1957 i 16 listopada 1984)
- Order Przyjaźni Narodów (25 stycznia 1977)
- Nagroda Stalinowska II klasy (1946)
I medale.
Przypisy
Bibliografia
- Andrzej Drawicz (red.): Historia literatury rosyjskiej XX wieku. Warszawa: 2002.
- Nadieżda Mandelsztam: Nadzieja w beznadziei. Warszawa: Wiedza i Życie, 1997.
- Wanda Supa: Twórczość Walentina Katajewa. Białystok: 1996.
- Kamila Śliwińska: Literackie środowisko Odessy wobec rewolucji i rzeczywistości sowieckiej. Poznań: 2010.
Linki zewnętrzne
- Wybór utworów prozatorskich Katajewa (ros. • ang.)
- Rozprawa doktorska dr Kamili Śliwińskiej Literackie środowisko Odessy wobec rewolucji i rzeczywistości sowieckiej z obszernym rozdziałem o Katajewie
- ISNI: 0000000121258041
- VIAF: 29535927
- LCCN: n50044643
- GND: 118560522
- NDL: 00445236
- LIBRIS: 75kmnw6r51ksdmb
- BnF: 119094782
- SUDOC: 026946157
- NKC: jn19990210319
- RSL: 000083292
- BNE: XX4578962, XX1450548
- NTA: 069956863
- CiNii: DA01110649
- Open Library: OL1954043A
- PLWABN: 9810596487105606
- NUKAT: n97031124
- J9U: 987007304858805171
- PTBNP: 40614
- CANTIC: a11128392
- CONOR: 6984803
- ΕΒΕ: 88469
- PWN: 3921075
- Britannica: biography/Valentin-Katayev
- Treccani: valentin-petrovic-kataev
- БРЭ: 2051531
- ЕСУ: 10325
- NE.se: valentin-katajev
- SNL: Valentin_Katajev
- VLE: valentin-katajev
- Catalana: 0035439
- DSDE: Valentin_Katajev
- Hrvatska enciklopedija: 30806