Wieża śrutowa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/Torre_perdigones.gif)
![Zdjęcie czarno-białe, na nim dwie kamienice w ujęciu perspektywicznym. Domy są dwupiętrowe, stoją przy ulicy. Pierwszy z nich posiada nadbudowaną wysoką wieżę w kształcie prostopadłościanu.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/The_Shot_Tower%2C_Redcliff_Hill_%28geograph_6053703%29.jpg/220px-The_Shot_Tower%2C_Redcliff_Hill_%28geograph_6053703%29.jpg)
![Rysunek projektowy. Z lewej strony rzut zabudowań projektowanych oraz istniejących na sąsiednich parcelach, z prawej rysunek przedstawiający sześć budynków ułożonych w kształt litery L. Budynki są piętrowe z płaskimi dachami, wśród nich stoi wysoka, 8-piętrowa wieża zwężająca się ku górze.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/1880_survey_Sparks_Shot_Tower.png/220px-1880_survey_Sparks_Shot_Tower.png)
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Wieża śrutowa |
Wieża śrutowa – wieża, najczęściej murowana, wybudowana w celu produkcji śrutu ołowianego metodą opatentowaną w 1782 przez Williama Wattsa, hydraulika z Bristolu[1][2]. Na szczycie wieży umieszczone były piece do topienia ołowiu i sita, a na dole zbiornik z wodą lub innym chłodziwem, do którego wpadał śrut[3].
Metoda produkcji
Jedną z metod produkcji śrutu było lanie roztopionego ołowiu na sito umieszczone nad beczką z wodą. Otrzymywany śrut o dość nieregularnych kształtach był następnie segregowany na sitach o coraz mniejszych oczkach. Opatentowana w 1782 przez Williama Wattsa metoda produkcji śrutu była udoskonaleniem tego procesu. Głównym pomysłem Wattsa było znaczne zwiększenie wysokości, na której znajdowały się sita, a tym samym wydłużenie drogi spadania ołowianych kropel. Do ołowiu dokładano dodatki mające wpływ na napięcie powierzchniowe roztopionego ołowiu, co w efekcie sprawiało, że krople spadając nabierały kulistego kształtu. W czasie dłuższego spadania krople zastygały, a znajdująca się na dole w zbiorniku woda miała za cel przede wszystkim amortyzować upadek śrucin co zapobiegało ich deformacji[1][2].
Pod koniec lat 70. XVIII w. Watts nadbudował swój dom i jednocześnie pogłębił piwnice tworząc pierwszą wieżę do produkcji śrutu o wysokości 27 m (przy Redcliffe Hill w Bristolu)[1]. Wieża używana była do produkcji śrutu aż do 1968 roku, kiedy to ówczesny jej właściciel Sheldon, Bush and Patent Shot Company zdecydował o przeniesieniu produkcji do nowej wieży (Cheese Lane Shot Tower). W tym samym roku wieża śrutowa przy Redcliffe Hill została wyburzona[2][4].
Do produkcji śrutu budowane były wysokie wieże z umieszczonymi na szczycie piecami do topienia ołowiu i sitami oraz zbiornikami z wodą (w późniejszym okresie również z innymi rodzajami chłodziwa, np. olejem). W połowie XIX wieku opracowano metodę produkcji śrutu nie wymagającą dużych wysokości (metoda Bliemeistera)[1]. Metoda opracowana przez Wattsa była powszechnie stosowana jeszcze w połowie XX wieku. Około 1980 roku rozpoczął się proces wycofywania z użycia, ze względów ekologicznych, śrutu ołowianego, na rzecz śrutu stalowego, który powstaje w innym procesie produkcyjnym[2][5]. Sporadycznie stosuje się tę metodę również współcześnie np. do produkcji proszków ołowianych[2].
Wieże śrutowe
Metoda produkcji śrutu w wieżach śrutowych szybko się rozpowszechniła, już w końcu XVIII wieku zaczęły powstawać wieże śrutowe w Londynie, następnie kolejne w całej Europie. W Stanach Zjednoczonych budowę wież rozpoczęto po 1808 roku, kiedy to prezydent Thomas Jefferson wprowadził embargo na handel zagraniczny[2].
Wieże budowane były w różnych kształtach – murowane, na planie kwadratu, koła lub wieloboku. Z czasem pojawiły się wieże o konstrukcji stalowej (np. Colwell Tower w Nowym Jorku). Za najwyższą wybudowaną wieżę śrutową uważa się wieżę w Baltimore (ok. 70 m)[2].
Budowa wieży śrutowej była droga, podejmowano zatem próby wprowadzania produkcji śrutu do istniejących wież (np. adaptacja wieży wodnej w Katowicach-Szopienicach czy wieży Saint Jacques w Paryżu). Do produkcji śrutu metodą Wattsa wykorzystywano również nieczynne szyby kopalniane[2] czy nawet studnie[6].
zdjęcie | państwo | miejscowość | rok budowy | nazwa | uwagi |
---|---|---|---|---|---|
Belgia | Bruksela | 1885 | |||
Łotwa | Dyneburg | 1885 | jedyna w Europie czynna wieża śrutowa[7] | ||
![]() | Niemcy | Berlin | 1908 | ||
![]() | Polska | Katowice | 1911-12 | Wieża wodna przy ul. Korczaka w Katowicach | wieża ciśnień, w latach 60. XX wieku produkowano w niej śrut metodą Wattsa[3] |
![]() | Stany Zjednoczone | Dubuque | 1856 | The George W. Rogers Company Shot Tower | |
![]() | Wielka Brytania | Bristol | 1969 | Cheese Lane Shot Tower | zastąpiła pierwszą wieżę śrutową wybudowaną przez Williama Wattsa (Redcliffe Shot Tower) wyburzoną w 1968[4] |
![]() | Wielka Brytania | Boughton | Chester Shot Tower |
Przypisy
- ↑ a b c d PiotrP. Bochyński PiotrP. i inni, Śrut myśliwski – ewolucja technologii jego wytwarzania, „Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii”, 66 (1), 2016, s. 43–45 .
- ↑ a b c d e f g h WalterW. Minchinton WalterW., The shot tower, „The Shot Peener”, 7 (3), 1991 (ang.).
- ↑ a b Wieże do produkcji śrutu [online], retronauta.pl [dostęp 2020-05-24] .
- ↑ a b JohnJ. Mosse JohnJ., REDCLIFF SHOT TOWER, Bristol Industrial Archaeological Society (BIAS), 1969 [dostęp 2020-05-25] [zarchiwizowane z adresu 2015-03-22] (ang.).
- ↑ Donald R.D.R. Smith Donald R.D.R., A. RussellA.R. Flegal A. RussellA.R., Lead in the Biosphere: Recent Trends, „Ambio”, 24 (1), 1995, s. 21–23, ISSN 0044-7447, JSTOR: 4314280 [dostęp 2020-05-29] .
- ↑ Produkcja śrutu – Jura-Pilica.com [online], jura-pilica.com [dostęp 2020-05-25] .
- ↑ Daugavpilska Fabryka Śrutu [online], www.visitdaugavpils.lv [dostęp 2020-05-24] .