Diecezja tarnowska
![]() Katedra diecezjalna w Tarnowie | |
Państwo |
|
---|---|
Siedziba | Tarnów |
Data powołania | 13 marca 1786 |
Wyznanie | |
Kościół | |
Metropolia | krakowska |
Katedra diecezjalna | |
Biskup diecezjalny | |
Biskup pomocniczy | Stanisław Salaterski |
Biskup senior | |
Dane statystyczne (2017[1]) | |
Liczba wiernych | 1.111.156 |
Liczba kapłanów • w tym diecezjalnych • w tym zakonnych | 1 701 |
Liczba osób zakonnych | 930 |
Liczba dekanatów | 43 |
Liczba parafii | 455 |
Powierzchnia | 7.566 km² |
![]() | |
50°00′47,1″N 20°59′13,5″E/50,013083 20,987083 | |
Strona internetowa |
![]() | |
Typ herbu | diecezjalny |
---|
Diecezja tarnowska (łac. Dioecesis Tarnoviensis) – jedna z 4 diecezji rzymskokatolickich metropolii krakowskiej. Praktykuje prawie 60% "wiernych zobowiązanych"[2] (ok. 40% populacji)[3], co czyni ją najbardziej religijną diecezją w Polsce i jedną z najbardziej religijnych na świecie.
Historia
Po I rozbiorze Polski część diecezji krakowskiej znalazła się w zaborze austriackim. 20 września 1783 na tym obszarze zorganizowano diecezję tarnowską[4]. Biskupem nominatem Józefa II został Jan Duwall, zmarł 13 grudnia 1785, nie doczekawszy się prekonizacji[5]. 24 grudnia 1785 Józef II mianował biskupem Floriana Amanda Janowskiego, 3 kwietnia 1786 papież Pius VI go prekonizował[6]. Utworzenie diecezji potwierdził papież Pius VI, dnia 13 marca 1786, bullą In suprema beati Petri cathedra. Diecezja tarnowska została włączona do archidiecezji lwowskiej[4].
Zajęcie Krakowa przez Austrię, w wyniku III rozbioru Polski w 1795, zadecydowało w głównej mierze o zniesieniu diecezji tarnowskiej. Kapitułę katedralną przeniesiono do Kielc, na mocy bulii Indefessum personarum regia dignitate fulgentium Piusa VII, z dnia 13 czerwca 1805. Kolejna bulla Operosa atque indefessa, z dnia 24 września 1805, podzieliła terytorium diecezji tarnowskiej między dwa biskupstwa: krakowskie i przemyskie. Oba papieskie rozporządzenia weszły w życie 17 września 1807[4].
W 1821 bullą Studium paterni affectus, z dnia 20 września 1821, Pius VII erygował diecezję w Tyńcu[4]. W granicach diecezji znalazły się cztery cyrkuły Królestwa Galicji i Lodomerii: bocheński, myślenicki, nowosądecki i tarnowski. Diecezja liczyła 278 parafii zgrupowanych w 18 dekanatach[7]. Biskup Grzegorz Ziegler rozpoczął starania, by przenieść stolicę biskupstwa do Tarnowa[8]. Na mocy bulli Sedium episcopalium translationes Leona XII, z dnia 23 kwietnia 1826, stolicę diecezji przeniesiono z Tyńca do Tarnowa i diecezja otrzymała nazwę tarnowskiej. Przeniesiono również seminarium diecezjalne z Bochni. Gmach Seminarium Duchownego w Tarnowie otwarto 1 września 1838. Pół wieku później, 25 października 1888, w części budynku seminarium utworzono tarnowskie Muzeum Diecezjalne[4].
W 1880, 1886 i 1925 następowały zmiany granic diecezji, w 1925 diecezję tarnowską przeniesiono z archidiecezji lwowskiej do nowo utworzonej archidiecezji krakowskiej. Została wtedy również powiększona o dekanaty biecki, ołpiński i rzepiennicki oraz parafie: Jodłowa, Przeczyca, Sędziszów Małopolski i Będziemyśl. Do archidiecezji krakowskiej przyłączono 6 parafii dekanatu tymbarskiego[9]. Ostatnia zmiana granic miała miejsce w 1992, za sprawą dekretu Stolicy Apostolskiej O ustanowieniu i określeniu granic diecezji i prowincji kościelnych w Polsce przyłączono do nowo tworzącej się diecezji rzeszowskiej 49 parafii z dekanatów: Biecz, Gorlice-Południe, Gorlice-Północ, Kolbuszowa, Ropczyce i Sędziszów Małopolski, zaś do diecezji sandomierskiej dekanat Baranów Sandomierski[4].
W diecezji tarnowskiej dotychczas odbyły się cztery synody; pierwszy, zwołany przez bpa Leona Wałęgę, zakończył się w 1928 roku. Drugi synod zwołał bp Franciszek Lisowski w dniach 25 marca 1938 - 5 lipca 1938, kolejny trzeci synod od 27 listopada 1947 - 7 lipca 1948 zarządził bp Jan Stepa, a czwarty (3 listopada 1980 - 11 lutego 1986) bp Jerzy Ablewicz. 21 kwietnia 2018 roku odbyła się uroczysta inauguracja piątego synodu diecezjalnego, zwołanego przez bpa Andrzeja Jeża[10][11]. Uroczyste zakończenie odbyło się 2 grudnia 2023 w katedrze tarnowskiej[12].
Instytucje
- Kuria diecezjalna
- Wyższe Seminarium Duchowne – największe polskie seminarium duchowne, kształcące 98[2] alumnów
- Muzeum Diecezjalne – najstarsze muzeum diecezjalne w Polsce, założone w 1888
- Radio RDN Małopolska – rozgłośnia diecezjalna, uruchomiona 24 grudnia 1993
- Wydawnictwo Biblos – założone przez bpa Józefa Życińskiego w 1990
- Tarnowska kapituła katedralna
- Bocheńska kapituła kolegiacka
- Nowosądecka kapituła kolegiacka
- Wojnicka kapituła kolegiacka
- Mielecka kapituła kolegiacka[13]
- Limanowska kapituła kolegiacka[14]
- Caritas diecezjalne
Biskupi
Biskup diecezjalny
- bp Andrzej Jeż
Biskupi pomocniczy
Biskup senior
Zobacz też: Biskupi tarnowscy.
Dekanaty
Diecezja tarnowska jest drugą w Polsce (po archidiecezji krakowskiej) pod względem liczby dekanatów (43) wchodzących w skład diecezji. W granicach diecezji tarnowskiej mieści się najwięcej parafii - 455[2][15][16] (w tym 17 parafii zakonnych[17]) spośród wszystkich diecezji. Obecna diecezja składa się z następujących dekanatów:
Główna świątynia
- Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie - rocznica poświęcenia: 29 stycznia. Wcześniej była obchodzona w dniu 21 października. Datę w kalendarzu liturgicznym zmieniła Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów dekretem z dnia 4 maja 2018 roku[18]. Zmiana nastąpiła przez odkrycie dokumentów, które zaświadczają, że 28 stycznia 1663 roku sufragan krakowski bp Mikołaj Oborski dokonał konsekracji trzech ołtarzy w kolegiacie tarnowskiej. Świadczyć to może o konsekracji lub rekonsekracji kościoła katedralnego (ówczesne przepisy liturgiczne). 28 stycznia obchodzone jest wspomnienie obowiązkowe św. Tomasza z Akwinu dlatego Kongregacja wyraziła zgodę, aby rocznica poświęcenia świątyni była obchodzona w pierwszym wolnym dniu liturgicznym tj. 29 stycznia[19].
Bazyliki mniejsze
Miejscowość | Świątynia | Rok ogłoszenia |
---|---|---|
Tarnów | Bazylika Katedralna pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny | 1972 |
Limanowa | Bazylika pw. Matki Bożej Bolesnej | 1991 |
Nowy Sącz | Bazylika pw. św. Małgorzaty | 1992 |
Bochnia | Bazylika pw. św. Mikołaja | 1997 |
Szczepanów | Bazylika pw. św. Marii Magdaleny i św. Stanisława | 2003 |
Mielec | Bazylika pw. św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty | 2005 |
Tuchów | Bazylika pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny | 2010 |
Grybów | Bazylika pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej | 2013 |
- Bazyliki mniejsze w diecezji tarnowskiej
-
-
-
-
-
-
-
-
Patroni
Pierwszorzędni
- Najświętsza Maryja Panna w tajemnicy Narodzenia
- Święty Stanisław Szczepanowski, Biskup i Męczennik
Drugorzędni
- Święty Andrzej Świerad, Wyznawca
- Święty Benedykt, Męczennik
- Święta Kinga, Dziewica
Kult świętych i błogosławionych
Miejsca kultu świętych i błogosławionych związanych z diecezją tarnowską (na terenie tejże diecezji)[20][21]
- św. Stanisław Szczepanowski - Szczepanów (miejsce urodzenia)
- św. Andrzej Świerad, Wyznawca - Tropie (miejsce prowadzenia życia pustelniczego)
- św. Benedykt, Męczennik - Tropie (miejsce prowadzenia życia pustelniczego)
- św. Kinga, Dziewica - Stary Sącz (miejsce życia w latach 1280–1289 i śmierci, grób)
- św. Szymon z Lipnicy - Lipnica Murowana (miejsce urodzenia)
- św. Stanisław Papczyński - Podegrodzie (miejsce urodzenia)
- św. Just - Tęgoborze (miejsce prowadzenia życia pustelniczego)
- św. Urszula Ledóchowska - Lipnica Murowana (miejsce życia w latach 1883-1886)
- bł. Karolina Kózka - Zabawa (miejsce urodzenia, życia, męczeńskiej śmierci, grób)
- bł. Roman Sitko - Tarnów (miejsce życia i działalności w latach 1900–1907 i 1921-1941)
- bł. Maria Teresa Ledóchowska - Lipnica Murowana (miejsce życia w latach 1883-1885)
- bł. Zbigniew Strzałkowski - Zawada koło Tarnowa (miejsce urodzenia)
- bł. Celestyna Faron - Zabrzeż, Łącko (miejsce urodzenia)
- bł. Jan Balicki - Polna (miejsce życia i działalności w latach 1892-1893)
- bł. Krystyn Gondek - Zakliczyn (miejsce urodzenia)
- bł. Julia Rodzińska - Nawojowa (miejsce urodzenia)
Sanktuaria
Sanktuaria Pańskie[22]:
- Sanktuarium Pana Jezusa Miłosiernego w Ciężkowicach
- Sanktuarium Pana Jezusa Przemienionego w Nowym Sączu
- Sanktuarium Pana Jezusa Przemienionego w Krużlowej
- Sanktuarium Dzieciątka Jezus w Jodłowej
Sanktuaria Maryjne[23]:
- Sanktuarium Matki Bożej Bocheńskiej w Bochni (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej w Borkach
- Sanktuarium Matki Bożej Bruśnickiej w Bruśniku
- Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin w Chorzelowie (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Czarnym Potoku (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia w Czermnej
- Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej w Dobrej
- Sanktuarium Matki Bożej Przedziwnej w Grybowie
- Sanktuarium Matki Bożej Niezawodnej Nadziei na Jamnej (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Limanowej (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia w Nowym Sączu (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej w Odporyszowie (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Okulickiej w Okulicach (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia w Pasierbcu (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia - Pilzno
- Sanktuarium Matki Bożej z Lourdes w Porąbce Uszewskiej
- Sanktuarium Matki Bożej Wniebowziętej w Przeczycy (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Przydonickiej w Przydonicy
- Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej w Strzelach Wielkich
- Sanktuarium Matki Bożej Wniebowziętej w Szczyrzycu (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej - Tarnów
- Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej w Tarnowie
- Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej w Tarnowie (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Tuchowskiej w Tuchowie (koronacja papieska)
- Sanktuarium Narodzenia NMP w Zawadzie (koronacja papieska)
- Sanktuarium Matki Bożej Tylickiej w Tyliczu
Sanktuaria świętych i błogosławionych[24][25]:
- Sanktuarium św. Stanisława, BM - Szczepanów
- Sanktuarium św. Jakuba Ap. w Brzesku
- Sanktuarium św. Szymona w Lipnicy Murowanej
- Sanktuarium św. Rity w Nowym Sączu
- Sanktuarium św. Kingi w Starym Sączu
- Sanktuarium świętych Świerada i Benedykta - Tropie
- Sanktuarium bł. Karoliny w Zabawie
Zakony
Zakony męskie
|
|
Zakony żeńskie
|
|
|
|
Świeckie Instytuty Życia Konsekrowanego
|
Linki zewnętrzne
- Diecezja tarnowska
- Wyższe Seminarium Duchowne w Tarnowie. wsd.diecezja.tarnow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-02-12)].
- Diecezja tarnowska [online], catholic-hierarchy.org [dostęp 2011-09-27] (ang.).
Zobacz też
- Schematyzm Diecezji Tarnowskiej
- Biskupi tarnowscy
- Metropolia krakowska
- Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce
- Nuncjatura Stolicy Apostolskiej w Polsce
Przypisy
- ↑ Konferencja Episkopatu Polski, Informator 2017, Biblos 2017, ISBN 978-83-7793-478-4
- ↑ a b c Admin, Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia. Dane za rok 2021 [online], www.iskk.pl [dostęp 2023-01-14] (pol.).
- ↑ ISKK przyjmuje, że 82% wiernych to "wierni zobowiązani" i wskaźniki dominicantes i communicantes podaje w odniesieniu do tej wartości. Od 2017 nieuwzględniani są też emigranci.
- ↑ a b c d e f Historia diecezji, „tarnow.gosc.pl”, 9 sierpnia 2012 [dostęp 2018-01-27] .
- ↑ DUWALL Jan (1720-1785) [online], www.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-01-27] (pol.).
- ↑ JANOWSKI Florian Amand (1725-1801) [online], www.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-01-27] (pol.).
- ↑ Likwidacja opactwa benedyktyńskiego, diecezja tyniecka - Tyniec.eu [online], www.tyniec.eu [dostęp 2018-01-29] (pol.).
- ↑ ZIEGLER Grzegorz Tomasz (1770-1852) [online], www.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-01-29] (pol.).
- ↑ Historia diecezji [online], gosc.pl, 10 sierpnia 2012 [dostęp 2022-02-11] .
- ↑ Historia Synodów Diecezji Tarnowskiej [online], synodtarnow.pl [dostęp 2018-04-22] (pol.).
- ↑ Inauguracja V Synodu Diecezji Tarnowskiej [online], tarnow.gosc.pl [dostęp 2018-04-22] .
- ↑ https://tarnow.naszemiasto.pl/zakonczono-v-synod-diecezji-tarnowskiej-w-tarnowskiej/ar/c1-9541847
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Nowa kapituła i nowi kanonicy!, „tarnow.gosc.pl”, 29 grudnia 2017 [dostęp 2018-10-09] .
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Na większą chwałę Boga, „tarnow.gosc.pl”, 9 października 2018 [dostęp 2018-10-09] .
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Żdżary. Nowa parafia [online], Instytut Gość Media, 25 czerwca 2022 [dostęp 2023-09-30] .
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Rozwija się i będzie się rozwijać [online], Instytut Gość Media, 26 września 2023 [dostęp 2023-09-30] .
- ↑ https://bochnia.naszemiasto.pl/diecezja-tarnowska-najbardziej-pobozna-w-kraju-jednak-czasy/ar/c15-8584711
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Tarnowska katedra świętuje [online], tarnow.gosc.pl, 29 stycznia 2019 [dostęp 2022-02-04] .
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Rzeka Bożych łask i prośba biskupa [online], Instytut Gość Media, 29 stycznia 2019 [dostęp 2023-12-14] .
- ↑ Święci i błogosławieni [online], Święci i błogosławieni diecezji tarnowskiej [dostęp 2022-10-25] (pol.).
- ↑ Modlitwa do świętych i błogosławionych [online], Święci i błogosławieni diecezji tarnowskiej [dostęp 2022-10-25] (pol.).
- ↑ Sanktuaria Pańskie [online], Święci i błogosławieni diecezji tarnowskiej [dostęp 2022-11-05] (pol.).
- ↑ Sanktuaria Maryjne [online], Święci i błogosławieni diecezji tarnowskiej [dostęp 2022-11-05] (pol.).
- ↑ Szlak Sanktuariów Diecezji Tarnowskiej [online], tarnow.pttk.pl [dostęp 2022-11-05] .
- ↑ Święta Rita Nowy Sącz – Sanktuarium św. Rity [online] [dostęp 2023-07-05] (pol.).
Bibliografia
- Ks. Witold Zdaniewicz, Ks. Sławomir H. Zaręba, Robert Stępisiewicz Wykaz parafii w Polsce 2006 (s. 657–692) Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC. Warszawa 2006 ISBN 83-85945-17-2
- p
- d
- e
- p
- d
- e
|
- p
- d
- e
rzymskokatolickie | |||||
---|---|---|---|---|---|
greckokatolickie |
|