Henryk Jendza
![]() | Zobacz też: MS Henryk Jendza – drobnicowiec typu B-454. |
![]() Płaskorzeźba w Kronice Morskiej Szczecina przy Bulwarze Piastowskim (rzeźbiarz: Sławomir Lewiński) | |||
Data i miejsce urodzenia | 13 października 1921 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 26 lipca 1962 | ||
Miejsce spoczynku | |||
Zawód, zajęcie | technik mechanik | ||
Narodowość | polska | ||
Edukacja | Państwowa Szkoła Techniczna w Wilnie, Wydział Mechaniczny | ||
Stanowisko | dyrektor | ||
Pracodawca | |||
Partia | |||
Rodzice | ojciec – Józef Jendza | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() | |||
|
Henryk Jendza (ur. 13 października 1921 w Wilnie, zm. 26 lipca 1962 w Szczecinie) – polski technik mechanik, dyrektor Stoczni Szczecińskiej, który pełnił tę funkcję w okresie odbudowy poniemieckich zakładów AG Vulcan Stettin i Stettiner Oderwerke ze zniszczeń po II wojnie światowej.
Życiorys
Przed podjęciem pracy w Stoczni Szczecińskiej
Urodził się 13 października 1921 w Wilnie. Był synem Józefa Jendzy[1].
Wskutek agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 roku Wilno znalazło się w granicach Republiki Litewskiej; 21 lipca 1940 roku powstała Litewska SRR[a]. W tych latach Henryk Jendza uczył się na Wydziale Mechanicznym Państwowej Szkoły Technicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego (liceum techniczne[2])[b] – technicznej szkoły średniej, podobnej do warszawskiej Szkoły Wawelberga i Rotwanda – i pracował przy montażu silników lotniczych (1940–1941). Szkołę skończył w roku 1942, uzyskując tytuł technika mechanika[2]. Nigdy nie korzystał z prawa do używania tytułu inżyniera, przyznanego absolwentom „Wawelberga” i Szkoły J. Piłsudskiego[3].
W roku 1943 był maszynistą kolejowym, a w roku 1945 – pracownikiem Wydziału Szkolenia Kadr w Dyrekcji Wileńskiej Kolei Państwowych[2].
Po zakończeniu wojny przeniósł się z Wilna do Szczecina przekazanego Polsce postanowieniami konferencji jałtańskiej i poczdamskiej, jako część rekompensaty za utracone Kresy Wschodnie[c].
- w roku 1946 – w Urzędzie Wojewódzkim jako technik-referendarz,
- w latach 1946–1948 – w Zakładzie URSUS (później Fabryka Mechanizmów Samochodowych POLMO), kolejno na stanowiskach: konstruktora, kierownika biura konstrukcyjnego i szefa produkcji,
- w latach 1948–1950 – w Miejskich Zakładach Samochodowych na stanowisku dyrektora.
Praca w Stoczni Szczecińskiej
Henryk Jendza jest uważany za budowniczego zrębów przemysłu stoczniowego w Szczecinie[2], mimo że nie był pierwszym powojennym dyrektorem Stoczni Szczecińskiej, którą polskie władze miejskie stopniowo przejmowały od roku 1945. Jendza kierował Stocznią w latach 1950–1962 (do śmierci). W tym okresie zwodowano ponad 80 statków pełnomorskich[1][2][3].
Stocznia w latach 1945–1950
Stocznię Szczecińską zaczęto uruchamiać już w latach 1945–1946, sytuując ją na części terenów byłych stoczni niemieckich AG Vulcan Stettin i Stettiner Oderwerke, zniszczonych w czasie alianckich nalotów (zwłaszcza nalotów dywanowych 17/18 i 29/30 sierpnia 1944)[4] oraz demontażu części wyposażenia przez wycofujących się Niemców oraz przez Armię Czerwoną (zarządzającą miastem do 5 lipca 1945 roku). Do roku 1950 produkcję statków próbowano wznowić w Stoczni Szczecińskiej, działającej jako oddział Zjednoczenia Stoczni Polskich (ZSP), powołanego 14 czerwca 1945 roku. W latach 1946–1948 Rosjanie stopniowo przekazywali Polakom Stettiner Oderwerke, a Stettiner Wulkanwerft przekazano władzom polskim w styczniu 1947 roku. Pierwsze w powojennym Szczecinie wodowanie statku pełnomorskiego o roboczej nazwie Oliwa odbyło się 24 kwietnia 1948 roku – późniejszy SS Marchlewski (złomowany w 1982)[5][6] był zbudowany z wykorzystaniem kadłuba pozostawionego w stoczni przez Niemców[7][8].
Pod koniec roku 1949 zostało zawarte porozumienie z ZSRR, które dotyczyło dostawy dużej liczby statków w latach 1950–1955. W ramach organizacyjnych przygotowań do realizacji tych zadań ZSP przekształcono wiosną 1950 roku w cztery odrębne przedsiębiorstwa państwowe. Jednym z nich była Stocznia Szczecińska[7][9].
Dyr. Henryk Jendza i Stocznia Szczecińska w latach 1950–1962
Henryk Jendza, wówczas 29-letni dyrektor warsztatów samochodowych, otrzymał w roku 1950 stanowisko dyrektora Stoczni Szczecińskiej i zadanie szybkiego uruchomienia produkcji serii rudowęglowców (napęd parowy, nośność 3,3 tys. DWT[3])
- Załoga Stoczni
Początkowo dysponował zniszczoną w 95% stocznią „Odra” (dawny Stettiner Oderwerke) i załogą, złożoną z kilkuset pracowników[3]. Również oni – podobnie jak dyrektor – nie mieli doświadczenia w budowie statków i urządzeń stoczniowych, które należało odbudować w pierwszej kolejności. Henryk Jendza uczył się nowego zawodu wspólnie z załogą, organizował szkolenia wewnątrzzakładowe, wyposażał Zasadniczą Szkołę Budowy Okrętów, kierował pracowników na zaoczne studia w Politechnice Szczecińskiej[3]. W roku 1958 zorganizował Wieczorowe Technikum Budowy Okrętów[1][2][10], istniejące w roku 2013 jako Zasadnicza Szkoła Zawodowa Nr 2[11].
Po upływie roku od utworzenia Stoczni pracowało w niej 2,5 tys. pracowników, w tym 4 inżynierów z przygotowaniem stoczniowym[3], a na początku lat 60. XX w. – 10 tys. pracowników i 200 inżynierów[3].
W Stoczni utworzono samodzielny szczeciński oddział Centralnego Biura Konstrukcji Okrętowych (CBKO nr 1), w którym pracowali m.in. konstruktorzy: Mikołaj Thierry, Mieczysław Wesołowski, Jerzy Piskorz-Nałęcki, Andrzej Żarnoch, Leszek Bednarski[12].
Dyrektor był wymagający, ale cieszył się sympatią i zaufaniem pracowników. Przebywał w stoczni niemal stale – jego sylwetka była łatwo zauważalna w grupach ludzi, ponieważ wyróżniał się wzrostem (187 cm). Zwracał się do każdego per „przyjacielu”. Nie stosował kar za niepowodzenia, a każdy sukces pracownika był nagradzany. Przykładem, przytaczanym przez biografów, jest sytuacja, która miała miejsce, gdy grupa pracowników zaproponowała przesuwanie wielkiej bramownicy zamiast jej rozmontowywania i ponownego montażu w nowym miejscu. Mogło się to wiązać z dużą oszczędnością czasu i kosztów, jednak istniało ryzyko, że konstrukcja się przewróci. Odpowiedział na to[3][10]:
Jeśli się uda, dostaniecie nagrodę. Jeśli się nie uda – ja pójdę siedzieć.
Relacjonując zdarzenie swojemu wieloletniemu przyjacielowi, redaktorowi Władysławowi Daniszewskiemu, powiedział, że to on ma się bać, a oni – spokojnie pracować[3].
- Wyposażanie Stoczni i produkcja statków
Produkcja statków w Stoczni Szczecińskiej została rozpoczęta przed zakończeniem odbudowy zakładu. Stępki pod dwa pierwsze masowce typu B32 o nośności 3,2 tys. DWT (część zamówienia radzieckiego) położono w trzecim kwartale roku 1951[1][7], a wodowanie pierwszego statku – „Czułym” (nadzór: Andrzej Jarończyk) – odbyło się 16 grudnia 1952 roku[13]; jego wyposażanie zajęło kolejny rok[7]. Produkcja „Czułyma” okazała się bardzo kosztowna – poniesiono straty w wysokości 20 mln zł. Pierwszy zysk osiągnięto dopiero w roku 1955[3].
W kolejnym roku doszło do pożaru hali wyposażeniowej, rurowni i ślusarni[12]. To zdarzenie, stawiające pod znakiem zapytania dalszy rozwój Stoczni Szczecińskiej, Henryk Jendza wykorzystał dla dobra zakładu – uczynił z niego argument przemawiający za nowoczesnym zagospodarowaniem poniemieckiej stoczni Vulcan[3][12].
Program tworzył zespół pod kierownictwem szefa technicznego stoczni, inż. Eugeniusza Skrzymowskiego, przy współpracy z doc. Jerzym Doerfferem z Gdańska. Zaplanowano utworzenie nowoczesnego ośrodka, który mógłby konkurować ze stoczniami Finlandii, Norwegii i innych krajów zachodnich. Przyjęto, że nośność największej produkowanej jednostki będzie wynosić 25 tys. DWT. Postanowiono zastosować suwnice bramowe o udźwigu 100 ton[12].
Prace adaptacyjne załoga z zapałem wykonywała mimo panujących mrozów (-20 °C) i mimo sprzeciwów Zjednoczenia Przemysłu Okrętowego, nie dostrzegającego konieczności ratowania Stoczni; jej dyrektor otrzymywał nagany[3].
Wraz z doskonaleniem wyposażenia unowocześniano metody produkcji, m.in. wprowadzono – po raz pierwszy w Polsce – blokową metodę budowy kadłubów, tzw. „rozrachunek wewnątrzwydziałowy” i zasadę „bezbrakowości”. Samorząd robotniczy miał rzeczywisty wpływ na decyzje dotyczące Stoczni[3].
Po odbudowie i modernizacji ośrodek kadłubowy Wulkan dysponował pochylniami W1 i W2 o wymiarach[12]:
- W1 – długość 208 m, szerokość: 26,5 m,
- W2 – długość 195 m, szerokość: 26,35 m.
Stępkę pod pierwszy statek – drobnicowiec o symbolu B-54, MS Janek Krasicki – położono w grudniu 1958 roku. Wodowanie odbyło się 29 września 1959 roku (w tym samym roku Stoczni Szczecińskiej nadano imię Adolfa Warskiego[7]), a oddanie do eksploatacji przez PLO – 18 czerwca 1960 roku[12][14].
W dziesięcioleciu 1950–1960 budowano głównie jednostki o napędzie parowym (budowę parowców zakończono w roku 1962, gdy została rozpoczęta produkcja okrętowych silników wysokoprężnych w Zakładach Przemysłu Metalowego H. Cegielski w Poznaniu). Stocznia kooperowała m.in. z Zakładami Urządzeń Technicznych w Gliwicach (pompy układów chłodzenia silników głównych, układów osuszających i przeciwpożarowych), zakładami w Sosnowcu, Zabrzu i Bytomiu (wyroby z metali kolorowych) oraz w Cieszynie (silniki elektryczne), Warszawskimi Zakładami Radiowymi Rawar (radary nawigacyjne)[12].
W okresie pracy Henryka Jendzy na stanowisku dyrektora Stoczni Szczecińskiej zwodowano łącznie ponad 80 statków, m.in. SS Katowice (1957), SS Opole (1958), SS Malbork (1958, pierwszy statek dla PŻM)[3][10][15]. Prowadzono seryjną budowę drobnicowców typu B55 (6 tys. DWT), typu B59 (4,3 tys. DWT) oraz typu B450 (2,3 tys. DWT) dla armatorów z Brazylii, Indonezji i Polski[7].
W 1955 r. został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[16] oraz Medalem 10-lecia Polski Ludowej[17].
- Śmierć
Zmarł wskutek zapalenia wyrostka robaczkowego. Do śmierci z tego powodu prawdopodobnie by nie doszło, gdyby nie zaniechanie leczenia. Spiesząc się do stoczni Jendza starał się domowymi środkami – m.in. gorącą kąpielą – złagodzić ból, co okazało się tragiczne w skutkach[3]. Według Władysława Daniszewskiego, przyjaciela Jendzy i autora biogramu zamieszczonego w zbiorze „Szczecinianie Stulecia”, „Henryk umarł na stocznię”[3].
Działalność polityczna
Od 20 lutego 1957 roku do 17 lutego 1961 roku Henryk Jendza był posłem okręgu nr 94 w Szczecinie na Sejm PRL (2 kadencja, 1957–1961). Należał do Klubu Poselskiego PZPR[15]. Działał w Komisji Gospodarki Morskiej i Żeglugi oraz w Komisji Nadzwyczajnej Ziem Zachodnich[15]. W czasie urzędowania wygłaszał własne opinie niezgodne z opinią kierownictwa partyjnego, które były akceptowane ze względu na jego wyniki w Stoczni Szczecińskiej. W roku 1962 ukazał się w Życiu Gospodarczym artykuł H. Jendzy, w którym krytykował działalność ministerstwa w sprawach polityki morskiej[3].
Upamiętnienie
Mieszkańcy Szczecina tłumnie żegnali Henryka Jendzę. Kondukt pogrzebowy, przechodzący przez miasto od bram Stoczni na cmentarz Centralny, był długo wspominany jako wielka manifestacja szacunku dla zmarłego i solidarności z jego przyjaciółmi-stoczniowcami. Jeden ze świadków wspominał po kilkudziesięciu latach[1][d]:
Mało kto w ówczesnej Polsce miał taki pogrzeb. W samym Szczecinie na pewno nie było wtedy drugiej takiej osoby, którą z takimi honorami by żegnano. Gdy początek konduktu pogrzebowego znajdował się na wysokości dzisiejszego CH GALAXY, to niech mi pan wierzy, jego koniec znajdował się na terenie stoczni jeszcze…
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Henryk_Jendza_-_kompozycja_01.jpg/240px-Henryk_Jendza_-_kompozycja_01.jpg)
przy Bulwarze Piastowskim
Trzy lata po śmierci Henryka Jendzy (1965) w Stoczni zwodowano kolejny statek typu B-454, dziesięciotysięcznik nazwany MS Henryk Jendza[e][18]. Znalazł się w roku 1966 na polskim znaczku pocztowym[21].
W latach 1965–1970 w Szczecinie stworzono Kronikę Morską Szczecina – ozdobny fryz na murze oporowym wzdłuż Bulwaru Piastowskiego[22] (wówczas Bulwar Piastów Pomorskich) w kolejności od Mostu Długiego do Trasy Zamkowej[23]. Fryz składa się z 53 elementów (płaskorzeźb i tablic, autor projektu i wykonawca: Sławomir Lewiński), upamiętniających rezultaty pracy stoczniowców, marynarzy, portowców i rybaków. Całość odsłonięto 22 czerwca 1968 roku, z okazji Dni Morza. Jedna z kompozycji składa się z trzech płyt: pierwszej – z wmurowaną płaskorzeźbą głowy Henryka Jendzy, drugiej – z sylwetką statku jego imienia i trzeciej – z inskrypcją: PODNIESIENIE BANDERY/14.XII/1966. Drugą osobą, która została w podobny sposób upamiętniona w Kronice Morskiej Szczecina, jest Konstanty Ildefons Gałczyński, na którego cześć nazwano MS „K.I. Gałczyński”, drobnicowiec typu B-516-II/6 (podniesienie bandery 23 września 1964)[23].
W roku 1999 Henryk Jendza zajął jedenastą pozycję na liście „Szczecinianie Stulecia”, stworzonej na podstawie wyników plebiscytu Gazety Wyborczej (wyd. szczecińskie), Polskiego Radia Szczecin i TVP Szczecin[3], uzyskując 978 głosów[f].
Uwagi
- ↑ Zobacz –
tajny protokół do paktu Ribbentrop-Mołotow.
- ↑ Inna nazwa szkoły: Państwowe Szkoły Przemysłowe im. J. Piłsudskiego w Wilnie (zob. przypis „Szczecinianie Stulecia”).
- ↑ Zobacz –
dokument delimitacji zachodniej granicy Polski, podpisany w Schwerin przez gen. Chabarowa (prawdopodobnie Iwana Chabarowa), Leonarda Borkowicza i Piotra Zarembę (21 września 1945 roku).
- ↑ CH GALAXY mieści się przy al. Wyzwolenia.
- ↑ Według Jana Piwowońskiego bezpośrednio po ukończeniu „Henryk Jendza” został sprzedany do Chin i nazwany „Qianjin”[18]. Według innych źródeł, w latach 1966–1987 pływał pod banderą polską (PLO[19]; m.in. przewoził sprzęt i uczestników polskiej wyprawy w Andy Peruwiańskie w 1971 r.[20]).
- ↑ Pierwsze dziesięć pozycji zajęli: Piotr Zaremba (8180), Hermann Haken (6694), Friedrich Ackermann (4102), Aleksander Wolszczan (2996), Kazimierz Majdański (2904), Konstanty Maciejewicz (2088), Janina Szczerska (2056), Jan Szyrocki (1909), Wilhelm Meyer-Schwartau (1841), Antoni Korniak (1726).
Przypisy
- ↑ a b c d e piotr_now: Henryk Jendza. [w:] Portal Sedina > Szczecinianie [on-line]. sedina.pl/wordpress, 26 lipca 2006. [dostęp 2014-01-23].
- ↑ a b c d e f g Henryk Jendza, [w:] TadeuszT. Białecki TadeuszT. (red.), Encyklopedia Szczecina, t. A–O, Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego, 1999, s. 394, ISBN 83-7241-089-5 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Władysław Daniszewski: Henryk Jendza. Stocznia – jego miłość. W: Szczecinianie stulecia. Wyd. Piątek trzynastego, s. 63–64.
- ↑ Naloty lotnicze, [w:] TadeuszT. Białecki TadeuszT. (red.), Encyklopedia Szczecina, t. A–O, Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego, 1999, s. 645, ISBN 83-7241-089-5 .
- ↑ m, Marchlewski – Polskie Linie Oceaniczne S.A. [online], plo.com.pl [dostęp 2023-05-17] .
- ↑ Oliwa spłynęła pierwsza [online], Szczecin Nasze Miasto, 2 maja 2008 [dostęp 2023-05-17] (pol.).
- ↑ a b c d e f Jan Dudziak (Gdańsk): Rys historyczny polskiego przemysłu okrętowego. [w:] Zeszyty Problemowe, ISSN O860-6366 [on-line]. Centrum Techniki Okrętowej, Gdańsk, listopad 2005. [dostęp 2014-01-13].
- ↑ Andrzej Kus: Oliwa spłynęła pierwsza. [w:] www.mmszczecin.pl [on-line]. Media Regionalne sp. z o.o. w Warszawie. [dostęp 2014-01-16].
- ↑ Stocznia Szczecińska, [w:] TadeuszT. Białecki TadeuszT. (red.), Encyklopedia Szczecina, t. P–Ż, Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego, 2000, s. 405–407, ISBN 83-7241-089-5 .
- ↑ a b c Henryk Jendza. [w:] Groby zasłużonych Szczecinian [on-line]. cmentarze.szczecin.pl. [dostęp 2014-01-14].
- ↑ Zachodniopomorskie Centrum Edukacji Morskiej i Politechnicznej > Zasadnicza Szkoła Zawodowa Nr 2 > Historia. [w:] Nabór 2013 [on-line]. Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe. [dostęp 2014-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-02)].
- ↑ a b c d e f g Agnieszka Zaremba: Zmiany produkcyjne Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego w latach 1957–1970 wokół zamówień Związku Radzieckiego i państw zachodnich. [w:] Edukacja Humanistyczna nr 2 (25) [on-line]. Wyższa Szkoła Humanistyczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Szczecinie, 2011. s. 73–82. [dostęp 2014-01-14].
- ↑ Andrzej Kraśnicki jr: Zapomniane urodziny symbolu Szczecina. Stocznia miałaby dziś 65 lat. Wspomnienia i zdjęcia. [w:] Gazeta.pl Szczecin [on-line]. Agora SA, 2013-09-15. [dostęp 2014-01-22].
- ↑ Janek Krasicki, statek i jego patron. [w:] Facta Nautica > Statki PLO [on-line]. graptolite.net. [dostęp 2014-01-17].
- ↑ a b c Jendza Henryk (1921–1962). [w:] Biblioteka Sejmowa > ARS10 Parlamentarzyści RP [on-line]. [dostęp 2014-01-14].
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 86, poz. 1027
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 37, poz. 363
- ↑ a b JanJ. Piwowoński JanJ., Flota spod biało-czerwonej, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1989, s. 125–128, ISBN 83-10-08902-3 .
- ↑ Henryk Jendza [online], Polskie Linie Oceaniczne SA [dostęp 2023-05-15] .
- ↑ „ANDY-1971 Pierwsza Polska Wyprawa w Andy Peruwiańskie” – prelekcja Jana Weigla – [online], Oddział PTT w Bielsku-Białej, 4 grudnia 2012 [dostęp 2023-05-15] .
- ↑ john sefton: Znaczek pocztowy HENRYK JENDZA 1966. [w:] Ship Stamps Collection [on-line]. shipstamps.co.uk, 2013-Sep-006. [dostęp 2014-01-25].
- ↑ Bulwar Piastowski, Szczecin, woj. zachodniopomorskie. [w:] Opis obiektu po przebudowie w latach 2011–2013 [on-line]. urbanity.pl. [dostęp 2014-01-25].
- ↑ a b Kronika Morska Szczecina (płaskorzeźba, autor: Sławomir Lewiński,1968–1970). [w:] Pomniki i tablice w Szczecinie [on-line]. szczecin.pl. [dostęp 2014-01-24].