Józef Noji
![]() Józef Noji podczas międzynarodowych zawodów lekkoatletycznych na stadionie White City – Londyn 1936. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Data i miejsce urodzenia | 8 września 1909 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 15 lutego 1943 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Wzrost | 170 cm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Dorobek medalowy | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Odznaczenia | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() ![]() | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Józef Noji (ur. 8 września 1909 w Pęckowie, zm. 15 lutego 1943 w Auschwitz) – polski lekkoatleta, olimpijczyk, 10-krotny mistrz Polski w biegach długodystansowych[1][2][3], stolarz i warszawski tramwajarz. Zawodnik Sokoła Poznań oraz dwóch warszawskich klubów sportowych Legii i Syreny Warszawa[2]. W czasie II wojny światowej w okresie niemieckiej okupacji Polski działacz niepodległościowy, aresztowany przez Gestapo i więziony na Pawiaku, zastrzelony w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz[4].
Rodzina
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/PIC_1-S-768-1_J%C3%B3zef_Noji_pracuj%C4%85cy_w_Warszawie_jako_motorniczy_tramwaju_1937.jpg/170px-PIC_1-S-768-1_J%C3%B3zef_Noji_pracuj%C4%85cy_w_Warszawie_jako_motorniczy_tramwaju_1937.jpg)
Urodził się w małej wsi Pęckowo koło Wielenia, w ówczesnej Prowincji Poznańskiej leżącej w zaborze pruskim. Jako najmłodszy z czworga rodzeństwa był synem Pawła, miejscowego stolarza oraz Józefy z Kowalów. Jego rodzina była biedna, a warunki materialne pogorszyły się dodatkowo po śmierci ojca w 1917 roku[5]. Od najmłodszych lat Józef musiał ciężko pracować fizycznie, aby móc finansowo pomagać matce w utrzymaniu rodziny. Był żonaty z Ireną z domu Francuzik, z którą miał syna Ryszarda.
Życiorys
W 1923 roku ukończył 5-klasową szkołę powszechną, po zakończeniu której w 1927 roku zdobył uprawnienia czeladnicze u miejscowego mistrza stolarskiego. W tym samym roku wstąpił do regionalnego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, w którym pełnił funkcję sekretarza[5]. Rozpoczął również starty w lokalnych biegach na różnych dystansach. Z powodów materialnych opuścił rodzinne strony i przeniósł się do Bydgoszczy[5].
W Toruniu odbył służbę wojskową w 8 batalionie saperów, którą ukończył w roku 1932 w stopniu kaprala. Po zakończeniu służby powrócił do rodzinnej wsi, skąd do dorywczej pracy stawiał się wcześnie rano, biegając tam z miejsca zamieszkania 24 kilometry[5]. Drogę do kariery sportowej otworzyły mu organizowane corocznie Biegi Narodowe na Przełaj, które jako kompletnie nieznany wówczas zawodnik wygrał w 1934 roku, pokonując czołówkę polskich biegaczy[2]. Stał się sensacją sportową i już parę miesięcy później powołano go do polskiej kadry w meczu bałtyckim pomiędzy Polską, Łotwą i Estonią, w którym zajął II miejsce w biegu na 10 000 metrów, za Kazimierzem Fiałką[4].
Od 1935 roku startował jako zawodnik warszawskiej Legii, zdobywając dla tego klubu wiele medali i nagród. Po igrzyskach olimpijskich w Berlinie w 1936 roku występował również w latach 1937–1939 w barwach Syreny Warszawa. Dwukrotnie został wybrany do dziesiątki najlepszych sportowców Polski. W Plebiscycie „PS” 1936 zajął 2. miejsce, a w 1937 był dziewiąty.
W okresie międzywojennym, od 1937 roku pracował w Warszawie jako motorniczy tramwaju. W 1939 roku przygotowywał się do igrzysk olimpijskich roku 1940, ścigając się w krajowych i międzynarodowych zawodach z czołówką europejskich biegaczy oraz ze swoim największym rywalem w Polsce Januszem Kusocińskim. Był wówczas jednym z najbardziej utalentowanych polskich długodystansowców i upatrywano w nim następcę Kusocińskiego. Do wybuchu wojny 10-krotnie reprezentował barwy narodowe w meczach międzypaństwowych.
II wojna światowa
Jego karierę sportową przerwał wybuch II wojny światowej. Nie został zmobilizowany w czasie kampanii wrześniowej. Po jej zakończeniu zgłosił się do pracy w Warszawie w warsztatach tramwajowych. Ze względu na swoje osiągnięcia sportowe zwrócił uwagę Niemców. Dwukrotnie zaproponowali mu podpisanie niemieckiej listy narodowościowej (tzw. volkslisty), oferując dobrze płatne stanowisko i związane z tym przywileje. Józef Noji dwukrotnie odmówił. Na przełomie lat 1939–1940 włączył się w działalność struktur konspiracyjnych polskiego podziemia niepodległościowego. Został aresztowany przez Gestapo 18 września 1940 i umieszczony w niemieckim więzieniu przy ul. Pawiej[4][2][6].
Po blisko rocznym pobycie na Pawiaku, 23 lipca 1941 roku został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz[7][1][2]. W transporcie liczącym 350 innych więźniów znajdowało się również wielu przedstawicieli polskiej inteligencji, jak były wiceminister skarbu Roman Rybarski, rektor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego – Witold Staniszkis, polityk PPS Adam Kuryłowicz, publicysta Piotr Kownacki[7][6].
W obozie Noji otrzymał numer 18 535 i skierowany został do pracy w obozowej stolarni. W lutym 1943 roku za próbę przemycenia grypsu został wtrącony do bunkra w bloku 11 zwanym blokiem śmierci, gdzie napisał ostatni list do żony. Następnego dnia, 15 lutego 1943 roku o godzinie 13.55, został zaprowadzony pod tzw. „ścianę śmierci” i zastrzelony strzałem w tył głowy[1]. Ocalały z Auschwitz więzień nr 21 953 – Leonidas Koreń, który był świadkiem wydarzenia zeznał, że tego dnia do bezbronnych więźniów strzelała trójka SS-manów: SS-Hauptscharführer Gerhard Palitzsch[8], SS-Unterscharführer Heinrich Schoppe oraz SS-Lagerführer Friedrich Stiwitz[4].
Józef Noji pośmiertnie został odznaczony przez komendę główną Armii Krajowej dnia 16 czerwca 1944 Krzyżem Walecznych[2] oraz 20 listopada 1944 roku przez Prezydenta RP na uchodźstwie Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami.
Osiągnięcia sportowe
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/PIC_1-M-878-165_Berlin_1936_5000_m_J%C3%B3zef_Noji_Gunnar_Hockert_Ilmari_Salminen.jpg/220px-PIC_1-M-878-165_Berlin_1936_5000_m_J%C3%B3zef_Noji_Gunnar_Hockert_Ilmari_Salminen.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/PIC_1-M-1216-14_1939_Warszawa_5000_metr%C3%B3w_Janusz_Kusoci%C5%84ski_Wac%C5%82aw_Soldan_Andras_Csaplar_J%C3%B3zef_Noji_Kazimierz_Herman.jpg/220px-PIC_1-M-1216-14_1939_Warszawa_5000_metr%C3%B3w_Janusz_Kusoci%C5%84ski_Wac%C5%82aw_Soldan_Andras_Csaplar_J%C3%B3zef_Noji_Kazimierz_Herman.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/PIC_1-S-870-7_Tr%C3%B3jmecz_lekkoatletyczny_Grecja_-_Polska_-_Czechos%C5%82owacja_w_Atenach_1937.jpg/220px-PIC_1-S-870-7_Tr%C3%B3jmecz_lekkoatletyczny_Grecja_-_Polska_-_Czechos%C5%82owacja_w_Atenach_1937.jpg)
Obok Janusza Kusocińskiego Józef Noji był najbardziej znanym polskim długodystansowcem lat 30. XX w. Brał udział w igrzyskach olimpijskich w 1936 w Berlinie, gdzie zajął 5. miejsce w biegu na 5000 metrów i 14. miejsce w biegu na 10 000 metrów[1][9].
W 1936 roku w Warszawie na zawodach lekkoatletycznych, jakie odbyły się 10 i 11 października na stadionie Wojska Polskiego, wygrał bieg na 5000 m z czasem 14:58,0, wyprzedzając fińskiego dwukrotnego złotego mistrza olimpijskiego w biegach długodystansowych Volmara Iso-Hollo, który osiągnął czas 15:00,2[1].
Startował także w mistrzostwach Europy w 1938 w Paryżu, gdzie był piąty w biegu na 5000 metrów[10].
Dziesięciokrotnie zdobywał tytuły mistrza Polski:
- bieg na 5000 m: 1935, 1936, 1937, 1938 i 1939
- bieg na 10 000 m: 1936
- bieg przełajowy: 1936, 1937, 1938 i 1939
Był też wicemistrzem Polski na 10 000 m w 1934 i brązowym medalistą w biegu na 1500 metrów w 1939[3][11].
Zdobył tytuł międzynarodowego mistrza Anglii na 6 mil w 1936[12]. Był rekordzistą Polski na 5000 metrów (14:33,4 s. – 7 sierpnia 1936 w Berlinie)[13] i w sztafecie 4 × 1500 metrów (16:02,6 s. – 28 czerwca 1939 w Warszawie)[14].
Rekordy życiowe Nojiego[14]:
Konkurencja | Data i miejsce | Wynik |
---|---|---|
bieg na 800 metrów | 13 czerwca 1936, Warszawa | 2:01,5 |
bieg na 1000 metrów | 1 września 1935, Warszawa | 2:35,0 |
bieg na 1500 metrów | 9 sierpnia 1938, Oslo | 3:55,6 |
bieg na 2000 metrów | 13 sierpnia 1937, Warszawa | 5:38,2 |
bieg na 3000 metrów | 2 października 1937, Warszawa | 8:34,4 |
bieg na 5000 metrów | 7 sierpnia 1936, Berlin | 14:33,4 |
bieg na 10 000 metrów | 10 sierpnia 1938, Królewiec | 31:17,4 |
Upamiętnienie
Józef Noji upamiętniony został:
- Aleja Józefa Nojiego w Warszawie znajdującą się na południowym brzegu Kanału Piaseczyńskiego, niedaleko Stadionu Legii,
- ulicą im. Józefa Nojiego w Oświęcimiu, znajdującą się na terenie Osiedla Chemików,
- pamiątkową tablicą umieszczoną w 1986 roku na kościele w Pęckowie,
- obeliskiem w Drawskim Młynie,
- biegiem organizowanym od ponad trzydziestu lat pod nazwą Masowy Bieg imienia Józefa Nojiego odbywającym się na trasie z Drawskiego Młyna do Wielenia (przez Pęckowo, Drawsko, Krzyż Wielkopolski, Hutę Szklaną),
- dwoma stadionami, Stadionem Miejskim w Drezdenku oraz stadionem miejskim w Wieleniu mogącym pomieścić 2500 widzów.
- biografia Nojiego opisana w książce Franciszka Grasia J.Noji sportowiec-patriota.
Szkoły noszące imię Józefa Nojiego
- Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Czarnkowie
- Szkoła Podstawowa w Pęckowie
- Szkoła Podstawowa nr 2 w Drezdenku
Przypisy
- ↑ a b c d e Praca zbiorowa: Kronika sportu. Warszawa: Chronik Verlag, 1993, s. 386, 394, 405, 429, 431, 432. ISBN 83-900331-8-6.
- ↑ a b c d e f Praca zbiorowa: Mała encyklopedia sportu t. II L-Ż hasło „Noji Józef”. Warszawa: Sport i Turystyka, 1987, s. 204. ISBN 83-217-2564-3.
- ↑ a b Henryk Kurzyński, Stefan Pietkiewicz, Janusz Rozum, Tadeusz Wołejko: Historia finałów lekkoatletycznych mistrzostw Polski 1920-2007. Konkurencje męskie. Szczecin – Warszawa: Komisja Statystyczna PZLA, 2008, s. 351. ISBN 978-83-61233-20-6.
- ↑ a b c d Andrzej Jucewicz, Włodzimierz Stępiński: Chwała olimpijczykom 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1968, s. 66–69.
- ↑ a b c d Józef Noji – nota biograficzna. [w:] Polskie Stowarzyszenie Biegów [on-line]. psb-biegi.com.pl, 2010. [dostęp 2014-05-24].
- ↑ a b Regina Domańska: Pawiak więzienie Gestapo. Kronika 1939-1944. Warszawa: KIW, 1978, s. 102, 164.
- ↑ a b Władysław Bartoszewski: Warszawski pierścień śmierci 1939-1944. Warszawa: Interpress, 1970, s. 137–138.
- ↑ Gerhard Palitzsch na stronach Muzeum Auschwitz.
- ↑ Olympics at Sports-Reference.com > Athletes > Józef Noji [online] [dostęp 2012-10-26] [zarchiwizowane z adresu 2009-10-19] (ang.).
- ↑ Mirko Jalava (red.): Göteborg 2006 Statistics Handbook. Göteborg: European Athletics, 2006, s. 95.
- ↑ Henryk Kurzyński, Stefan Pietkiewicz, Janusz Rozum, Tadeusz Wołejko: Historia finałów lekkoatletycznych mistrzostw Polski 1920-2007. Konkurencje męskie. Szczecin – Warszawa: Komisja Statystyczna PZLA, 2008, s. 50, 60, 70, 277, 278. ISBN 978-83-61233-20-6.
- ↑ British Athletics Championships 1919-1939 [online], gbrathletics [dostęp 2012-10-26] (ang.).
- ↑ Janusz Waśko, Andrzej Socha: Athletics National Records Evolution 1912 – 2006. Zamość – Sandomierz: 2007, s. 47.
- ↑ a b Henryk Kurzyński, Stefan Pietkiewicz, Marian Rynkowski: Od Adamczaka do Zasłony – Leksykon lekkoatletów polskich okresu międzywojennego – mężczyźni. Warszawa: Komisja Statystyczna PZLA, 2004, s. 156. ISBN 83-9136-63-9-1.
Bibliografia
- Bogdan Tuszyński, Henryk Kurzyński: Od Chamonix do Vancouver. Leksykon olimpijczyków polskich 1924-2010. Warszawa: Fundacja Dobrej Książki, 2010, s. 445. ISBN 978-83-86320-01-1.
- Bogdan Tuszyński: Polscy olimpijczycy XX wieku. T. 2: N-Ż. Wrocław: Wydawnictwo Europa, 2004, s. 16. ISBN 83-7407-050-1.
- Bogdan Tuszyński: Księga sportowców polskich ofiar II wojny światowej 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo ARS Print, 1999, s. 205–207. ISBN 83-87224-12-X.
- Ryszard Wryk: Sport olimpijski w Polsce 1919-1939. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2006, s. 282–284. ISBN 83-7177-278-5.
- Henryk Kurzyński, Stefan Pietkiewicz, Marian Rynkowski: Od Adamczaka do Zasłony – Leksykon lekkoatletów polskich okresu międzywojennego – mężczyźni. Warszawa: Komisja Statystyczna PZLA, 2004, s. 156. ISBN 83-9136-63-9-1.
- Andrzej Jucewicz, Włodzimierz Stępiński: Chwała Olimpijczykom. Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1868.
- Noji Józef [online], olimpijski.pl [dostęp 2014-06-29] .
- Olympics at Sports-Reference.com > Athletes > Józef Noji [online] [dostęp 2012-10-26] [zarchiwizowane z adresu 2009-10-19] (ang.).
- Graś Franciszek: Józef Noji sportowiec i patriota. Gorzów Wlkp.- Drezdenko: 1887.
Linki zewnętrzne
- Filmik o Józefie Nojim w serwisie Youtube.
- p
- d
- e
- p
- d
- e
- p
- d
- e
|
nr – nie rozegrano, (x) – w nawiasie podany jest dystans biegu, bd – brak danych