Tadeusz Vetulani
![]() Tadeusz Vetulani, lata 30. XX wieku | |||
Imię i nazwisko urodzenia | Tadeusz Bolesław Vetulani | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 13 marca 1897 | ||
Data i miejsce śmierci | 24 lutego 1952 | ||
Przyczyna śmierci | |||
Miejsce spoczynku | cmentarz Rakowicki | ||
Zawód, zajęcie | biolog, | ||
Narodowość | polska | ||
Tytuł naukowy | profesor zwyczajny | ||
Alma Mater | |||
Uczelnia | |||
Stanowisko | kierownik Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt | ||
Rodzice | Roman Vetulani, | ||
Małżeństwo | Maria z domu Godlewska | ||
Dzieci | Zygmunt Vetulani | ||
Krewni i powinowaci | Kazimierz, | ||
Odznaczenia | |||
![]() | |||
| |||
| |||
Strona internetowa |
Tadeusz Vetulani[a] (ur. 13 marca 1897 w Sanoku, zm. 24 lutego 1952 w Krakowie) – polski biolog i zootechnik, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Poznańskiego, profesor zwyczajny w zakresie szczegółowej hodowli zwierząt, badacz konika polskiego, inicjator prac hodowlanych nad restytucją tarpana leśnego, założyciel Zwierzyńca Koników Polskich typu Tarpana Leśnego w Puszczy Białowieskiej, autor ponad stu prac naukowych dotyczących między innymi bioróżnorodności. Kierownik kolejno: Zakładu Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1931–1935), Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Poznańskiego (1935–1939; 1945–1951) i tegoż Zakładu w Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu (1951–1952)[b], od 1945 członek Państwowej Rady Ochrony Przyrody.
Studiował filozofię na Uniwersytecie Wiedeńskim (1915–1916), a następnie rolnictwo na Uniwersytecie Jagiellońskim (1919–1922), gdzie uzyskał stopień inżyniera. W latach 1919–1920 pracował jako agronom w polskich wojskowych formacjach pomocniczych. Od 1923 roku, pracując jako zarządca majątków na Lubelszczyźnie i w województwie krakowskim, podjął badania nad chłopskimi konikami z okolic Biłgoraja. W swojej rozprawie doktorskiej, obronionej w 1926 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem Leopolda Adametza, sformułował hipotezę, że ów „rodzimy chłopski konik stanowi jedną z najbardziej pierwotnych form konia należącego do grupy koni wschodnich typu tarpana stepowego”[1]. Tarpany żyły w formie dzikiej na ziemiach polskich i ukraińskich jeszcze w XIX wieku. Vetulani formę spod Biłgoraja nazwał konikiem polskim, wprowadzając to określenie na stałe do literatury hipologicznej.
Badania opublikowane w jego pracy habilitacyjnej pozwoliły na wyodrębnienie osobnej formy zoologicznej dzikiego konia określonej nazwą tarpana leśnego (Equus caballus gmelini forma silvatica Vetulani, 1928). W kolejnych latach Tadeusz Vetulani zainicjował prace nad restytucją tarpana leśnego w Puszczy Białowieskiej. Tam też od 1936 roku był organizatorem Zwierzyńca Koników Polskich typu Tarpana Leśnego i stosując metody doboru hodowlanego podjął próbę regeneracji dzikiego tarpana z materiału prymitywnych koników. W 1939 roku został wybrany członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
W czasie okupacji hitlerowskiej Tadeusz Vetulani przebywał i działał w Krakowie jako referent Polskiego Czerwonego Krzyża (1940–1943). Odrzucił wszelkie propozycje współpracy z okupantem uwarunkowane zadeklarowaniem narodowości włoskiej, w tym propozycję prowadzenia badań na Uniwersytecie Rzeszy w Poznaniu. Odmówił wstąpienia do komisji mającej przeprowadzić inspekcję grobów katyńskich, nie chcąc działać na rzecz propagandy hitlerowskiej.
Wybuch II wojny światowej zakłócił naukową i organizacyjno-hodowlaną aktywność Tadeusza Vetulaniego. Znaczna część zorganizowanej przez niego hodowli została wywieziona do Niemiec, gdzie została wykorzystana do eksperymentów naukowców niemieckich, Heinza i Lutza Hecków. Według późniejszych ocen, „rezultaty prac profesora Vetulaniego zostały zrabowane, a najcenniejszy materiał hodowlany skradziony i wywieziony do Niemiec. (...) Niemieckie kręgi naukowe i prywatne firmy przez długie lata bezpośrednio czerpały korzyści z rabunku prac profesora Vetulaniego”[2], który sam nazwał te działania „niezrozumiałą kampanią zniszczenia”[3].
W czerwcu 1945 roku powrócił do pracy na Uniwersytecie Poznańskim. Ponownie objął kierownictwo naukowe rezerwatu koników w Puszczy Białowieskiej, a także został powołany na członka Państwowej Rady Ochrony Przyrody. W latach 1946–1949 był członkiem Polskiego Towarzystwa Leśnego. W grudniu 1946 roku z ramienia Ministerstwa Leśnictwa prowadził działania rewindykacyjne mające na celu sprowadzenie do Polski około trzydziestu koników zagrabionych w czasie wojny z rezerwatu. Misja nie przyniosła spodziewanych efektów i do Polski powróciła jedynie nieznaczna część wywiezionych przez Niemców zwierząt.
Tadeusz Vetulani prowadził badania nad pochodzeniem koni krajowych, w szczególności koników polskich; a także nad pochodzeniem rodzimych ras zwierząt gospodarskich, nad mlecznością krów i nad owcami krajowymi w kierunkach produkcji wełny. Zajmował się działalnością na polu ochrony przyrody. W swoich pracach zwracał uwagę na zjawisko tworzenia lokalnych ras zwierząt gospodarskich, uznając to za element dziedzictwa kulturowego ludzkości. Był autorem ponad stu publikacji naukowych.
Dzięki swoim badaniom, a także pracom hodowlanym w kierunku zachowania pierwotnego materiału genetycznego populacji koników polskich, uważanych za bezpośrednich potomków tarpana, był określany jako „jeden z prekursorów badań nad bioróżnorodnością w skali światowej”[1] oraz „ojciec konika polskiego”. Wśród jego uczniów był szereg naukowców, związanych w późniejszych latach głównie z Wydziałem Hodowli i Biologii Zwierząt Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu.
Zmarł 24 lutego 1952 roku, w wieku niespełna pięćdziesięciu pięciu lat, w czasie pobytu naukowego w Krakowie, w wyniku rozległego zawału serca. W 2002 ustanowiony został Medal im. Profesora Tadeusza Vetulaniego.
Życiorys
Młode lata i edukacja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Rodzina_Vetulanich_w_Sanoku.jpg/300px-Rodzina_Vetulanich_w_Sanoku.jpg)
W pierwszym rzędzie, od lewej: Adam Vetulani (stoi), Helena Kunachowicz z domu Kadłubowska (babka Tadeusza), Elżbieta Karolina Vetulani z domu Kunachowicz, Elżbieta Vetulani (siedzą); w drugim rzędzie, od lewej stoją: Tadeusz, Maria, Kazimierz i Zygmunt Vetulani
Urodził się 13 marca 1897 roku w Sanoku. Był synem Romana Vetulaniego, profesora gimnazjalnego, i Elżbiety Karoliny z Kunachowiczów (1867–1948). Miał pięcioro rodzeństwa: braci Kazimierza (1889–1941), Zygmunta (1894–1942) i Adama (1901–1976), oraz siostry Marię (magister nauk ekonomicznych, urzędniczkę prywatną Banku Rolnego w Krakowie, 1895–1945[4][5][6]) i Elżbietę (1903–1921, zmarłą na gruźlicę).
Rodzina Vetulanich zamieszkiwała w Sanoku, w domu przy ulicy Floriańskiej[7] i w Willi Zaleskich przy placu św. Jana[8]. W 1906 roku Roman Vetulani zmarł na zawał serca, osieracając sześcioro dzieci, w tym dziewięcioletniego Tadeusza. Jedyną żywicielką rodziny pozostała matka Elżbieta, która otrzymała rentę po zmarłym mężu. Na początku XX wieku Vetulaniowie zamieszkiwali w Sanoku przy ulicy Podgórze w domu pod numerem konskrypcyjnym 284[9][10][11].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Tadeusz_Vetulani_w_mundurze_Polskiej_Armii_Ochotniczej.jpg/200px-Tadeusz_Vetulani_w_mundurze_Polskiej_Armii_Ochotniczej.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Tadeusz_Vetulani_1920s.jpg/300px-Tadeusz_Vetulani_1920s.jpg)
Tadeusz Vetulani do 1914 roku ukończył w Sanoku szkołę powszechną oraz siedem klas Gimnazjum Męskiego im. Królowej Zofii[c][d][12]. Do klasy ósmej gimnazjum uczęszczał początkowo w Cieszynie, a następnie w Wiedniu, gdzie w 1915 roku złożył egzamin dojrzałości z odznaczeniem[1][13]. W latach 1915–1916 studiował filologię klasyczną, germanistykę oraz filozofię na Uniwersytecie Wiedeńskim. Podjął pracę w Zarządzie Oddziału Wiedeńskiego Polskiego Archiwum Wojskowego, instytucji o charakterze niepodległościowym[1].
Od sierpnia 1916 do listopada 1918 roku służył w wojsku austro-węgierskim, początkowo w macierzystym 45 pułku piechoty, następnie wskutek przebytej w wojsku choroby nerek w różnych formacjach pomocniczych[14]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zgłosił się jako ochotnik do polskich wojskowych formacji pomocniczych[14]. W związku z tym że podupadł na zdrowiu, został uznany za niezdatnego do służby[15] i zwolniony od służby czynnej w armii polskiej[14]. Od 8 listopada 1918 do 20 kwietnia 1919 roku pracował jako agronom (adiunkt gospodarczy) w Wojskowym Oddziale Odbioru Bydła w Pogórzu-Wiśle[14], dziale hodowlanym polskich formacji pomocniczych[15]. Ponownie zgłosił się jako ochotnik do służby w czasie wojny polsko-bolszewickiej[14], i w tym samym co poprzednio charakterze pracował w 1920 roku w Krakowie w ramach Batalionu Ochotniczego Wartowniczego[15].
Od maja 1919 roku kontynuował naukę w Studium Rolniczym przy Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w 1922 roku uzyskał stopień inżyniera rolnictwa[1][14]. Porzucił wcześniejsze plany studiowania filozofii, które wobec aktualnej sytuacji kraju miały wydawać mu się „zbyt oderwane od potrzeb ówczesnego życia praktycznego”[14]. W czasie studiów odbywał praktyki rolnicze[15], a także brał czynny udział w rozwoju i działalności Kółka Rolników Wszechnicy Jagiellońskiej, w którym był trzykrotnie członkiem zarządu[14], a następnie także prezesem w roku akademickim 1921/1922[1]. Jako prezes Kółka Rolników zabiegał o przyznawanie tytułu inżyniera dla kończących UJ rolników[14]. Na I Ogólnopolskim Zjeździe Młodzieży Akademickiej w 1920 roku reprezentował wszystkie koła naukowe Wydziału Filozoficznego UJ[14].
Początek prac nad konikiem polskim
Po studiach praktykował jako agronom, pełniąc obowiązki zarządcy majątków w Woli Sławińskiej w województwie lubelskim (od sierpnia 1922 do lipca 1923 roku), a następnie w Polance Wielkiej w województwie krakowskim (od lipca 1923 do listopada 1924 roku)[16]. Z inspiracji profesora Leopolda Adametza w 1923 roku rozpoczął prace badawcze nad chłopskimi konikami z okolic Biłgoraja, zbierając materiały do pracy doktorskiej[1]. Poza pracą zawodową poświęcał czas na działalność społeczno-oświatową na rzecz ludności wiejskiej[1].
Począwszy od 1925 roku Tadeusz Vetulani poświęcił się całkowicie pracy naukowej[1]. Od lutego do sierpnia 1925 roku pracował jako młodszy asystent w Zakładzie Hodowli Zwierząt w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie[16]. Od 1 września 1925 do 1 lutego 1931 był starszym asystentem Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Poznańskiego.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Tadeusz_Vetulani_w_ZOO_w_Poznaniu.jpg/300px-Tadeusz_Vetulani_w_ZOO_w_Poznaniu.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Tadeusz_Vetulani_%28z_prawej%29_w_Turcji_w_towarzystwie_t%C5%82umacza_na_tle_palm.jpg/300px-Tadeusz_Vetulani_%28z_prawej%29_w_Turcji_w_towarzystwie_t%C5%82umacza_na_tle_palm.jpg)
W 1926 roku uzyskał stopień naukowy doktora z zakresu rolnictwa na Uniwersytecie Jagiellońskim na podstawie dysertacji Badania nad konikiem polskim z okolic Biłgoraja[18] napisanej pod kierunkiem prof. Leopolda Adametza. W pracy tej sformułował hipotezę, że „rodzimy chłopski konik stanowi jedną z najbardziej pierwotnych form konia należącego do grupy koni wschodnich typu tarpana stepowego”[1], a także wprowadził nazwę konik polski do literatury hipologicznej.
Był członkiem, a w latach 1926–1928 sekretarzem Towarzystwa Popierania Polskiej Nauki Rolnictwa i Leśnictwa. W 1928 roku został powołany na członka Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności[15][16]. We wrześniu 1928 rozpoczął roczny urlop naukowy, który przeznaczył na studia w Dziale Morfologii Doświadczalnej Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach[16].
W 1929 roku habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim w zakresie ogólnej i szczegółowej hodowli zwierząt i uzyskał tam stopień docenta na podstawie pracy Dalsze badania nad konikiem polskim. Badania opublikowane w jego pracy habilitacyjnej pozwoliły na wyodrębnienie osobnej formy zoologicznej dzikiego konia określonej nazwą tarpana leśnego (Equus caballus gmelini forma silvatica Vetulani, 1928). Choć dzikie tarpany żyły w na ziemiach polskich i ukraińskich jeszcze w XIX wieku, forma ta zanikła na skutek mieszania z lokalnymi koniami gospodarskimi. Forma opisana przez Vetulaniego została uznana przez szereg współczesnych mu zoologów oraz hipologów i jest uznawana do dzisiaj[1].
Od lutego 1931 roku do sierpnia 1935 roku, urlopowany z Uniwersytetu Poznańskiego[1], pełnił funkcję zastępcy profesora (docenta) i Kierownika Zakładu Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Interesował się stosunkami gospodarczymi w zakresie rolnictwa na Wileńszczyźnie[1]. Był członkiem i prezesem Związku Zawodowego Rolników z Wyższym Wykształceniem w Wilnie. Równolegle do działalności badawczej „profesor zaangażowany był w organizowanie szkolnictwa rolniczego na poziomie akademickim i niejednokrotnie wypowiadał się publicznie w sprawach polityki gospodarczej w zakresie rolnictwa, nie stroniąc od aspektów socjopolitycznych. Przykładem tej aktywności był współudział w przygotowaniu w 1934 roku memoriału Związku Zawodowego Rolników z Wyższym Wykształceniem w sprawie utrzymania i dalszej rozbudowy Studium Rolniczego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Sprawę tę uznano za szczególnie ważną dla polskiej młodzieży spoza kordonu, w szczególności z Litwy, Łotwy i Rosji, a nawet Estonii”[1].
Organizacja rezerwatu konia leśnego w Puszczy Białowieskiej
We wrześniu 1935 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego i objął tam kierownictwo Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt na Wydziale Przyrodniczo-Matematycznym[19][16].
Na fali rozgłosu, jaki towarzyszył opisaniu europejskiego tarpana leśnego (Equus cab. gmelini Ant. forma silvatica Vet.) i uznaniu go przez czołowych zoologów i equidologów ówczesnej Europy, Tadeusz Vetulani rozpoczął wdrażać w życie ideę regeneracji tarpana leśnego w Puszczy Białowieskiej.
W maju 1933 roku na posiedzeniu Polskiego Oddziału Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Żubra w Poznaniu wystąpił po raz pierwszy z wnioskiem „o wprowadzenie kilku szczególnie typowych okazów konika polskiego typu tarpana leśnego z okolic Biłgoraja do Puszczy Białowieskiej”. W 1934 roku zwrócił się o poparcie swojej inicjatywy do Sekcji Ochrony Przyrody XIV Zjazdu Lekarzy i Przyrodników w Poznaniu. Równocześnie rozwijał tę myśl na łamach prasy codziennej oraz fachowej prasy hodowlanej[20]. Pomysł od początku wzbudził zainteresowanie, m.in. z racji na fakt, że w latach międzywojennych hodowla koni należała do najważniejszych dziedzin gospodarki, i to zarówno ze względu na rolę dla rolnictwa, jak i dla armii w znacznej części opartej na kawalerii oraz transporcie konnym[1].
Działania Vetulaniego zaowocowały wydaniem w 1935 roku przez władze zezwolenia na „założenie w Puszczy Białowieskiej rezerwatu koników polskich, utrzymywanych na dziko z możliwie najmniejszą ingerencją w ich życie ze strony człowieka”[21], oraz założeniem w roku następnym Zwierzyńca Koników Polskich typu Tarpana Leśnego w Puszczy Białowieskiej. Pięć pierwszych klaczy zostało wprowadzonych do rezerwatu 9 lutego 1936 roku[e], wkrótce potem dołączyły do nich dwa ogiery. Vetulani osobiście nadzorował wprowadzenie do rezerwatu pierwszych koni. Rezerwat, położony na terenie Nadleśnictwa Gródek, miał powierzchnię czterech hektarów[21].
6 lipca 1937 roku całe stado zostało przeprowadzone do nowego rezerwatu o powierzchni trzydziestu sześciu hektarów. W 1939 roku w półdzikim tabunie żyło już trzydzieści pięć koni[21]. Profesor Tadeusz Vetualni w Białowieży bywał niejednokrotnie. We wrześniu 1937 roku Vetulani był inicjatorem wizyty Feliksa Nowowiejskiego w Puszczy Białowieskiej[f][21]. Podczas ostatniej wizyty przed wybuchem wojny, w dniach 8–18 lipca 1939 roku, naocznie stwierdził pierwsze przypadki stojącej grzywy u trzech pierwszych źrebiąt, urodzonych w marcu i kwietniu tegoż roku[21].
Vetulani uczestniczył w kongresach, konferencjach i zjazdach krajowych i międzynarodowych. Odbył szereg wyjazdów i podróży naukowych w kraju, jak i zagranicą m.in. do Turcji (1929, 1934)[17], Wiednia i na Morawy (1931), do Rumunii (1933), Tyrolu (1937), Niemiec i powtórnie na Morawy (1938) oraz do Szwajcarii (1938, 1939). W Anatolii prowadził badania nad typami koni arabskich. W 1939 roku reprezentował Polskę na Kongresie Hodowlanym w Zurychu. W celach naukowych organizował spotkania z naukowcami zagranicznymi m.in. z dr inż. Robertem Schulze z Wiednia (1932/1933, 1937) i z prof. Leopoldem Adametzem (1936)[16]. W 1938 roku został współredaktorem niemieckiego czasopisma Zeitschrift für Züchtungsbiologie. Był współpracownikiem redakcji Polskiego Słownika Biograficznego. W 1939 roku został wybrany członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[16].
II wojna światowa – działalność w Polskim Czerwonym Krzyżu
II wojna światowa i okupacja w zasadniczym stopniu zakłóciły dotychczasową aktywność naukową i organizacyjno-hodowlaną Vetulaniego[1]. W 1939 roku Niemcy zaproponowali mu możliwość kontynuowania badań, wykorzystanie jego włoskiego pochodzenia i pracę na Uniwersytecie Rzeszy w Poznaniu. Profesor odrzucił tę propozycję i narażając życie, zdecydował się na wyjazd do Krakowa[1]. Tam przebywał aż do zakończenia wojny.
Dzięki opublikowaniu najważniejszych prac w języku niemieckim, osiągnięciami Vetulaniego, a zwłaszcza pracami nad konikiem, interesowano się w III Rzeszy. W okupacyjnych warunkach koniki, jak i rezultaty badań nad nimi, zostały w sposób zaplanowany i zorganizowany zrabowane przez grupę hitlerowskich naukowców[1]. Niemcy wywieźli trzydzieści trzy najlepsze koniki, z tego dwadzieścia osiem koników zostało wywiezionych w lutym 1940 roku, pod nadzorem prof. Lutza Hecka, szefa Głównego Urzędu Ochrony Przyrody III Rzeszy, a dalsze pięć sztuk w 1943 roku[21]. Zwierzęta następnie posłużyły do eksperymentów Heinza i Lutza Hecków[2] i opracowaniu przez nich nowej formy, tzw. Heck horse (koń Hecków).
Tadeusz Vetulani w latach 1940–1943 pracował w Krakowie w charakterze referenta Polskiego Czerwonego Krzyża. Był rzecznikiem PCK wobec władz okupacyjnych oraz sprawował opiekę nad polskimi jeńcami wojennymi[22]. Odmówił wstąpienia do komisji powołanej w celu inspekcji grobów katyńskich, nie chcąc przysłużyć się propagandzie hitlerowskiej[1].
Od września 1943 roku był zatrudniony w Zarządzie majątku Górka Narodowa i Witkowice firmy K. Buczyński i Synowie oraz w krakowskiej firmie ogrodniczo-nasiennej[16]. Od początku pobytu w Krakowie opiekował się również zamieszkałą tam rodziną swojego młodszego brata Adama Vetulaniego, przebywającego wówczas na internowaniu w Szwajcarii[g].
W 1942 roku badania Tadeusza Vetulaniego nad konikami polskimi były komentowane na łamach czasopisma Nature[23].
Działalność powojenna – misja rewindykacyjna i odtworzenie rezerwatu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Tadeusz_Vetulani_i_Maria_z_domu_Godlewska_fotografia_%C5%9Blubna.jpg/300px-Tadeusz_Vetulani_i_Maria_z_domu_Godlewska_fotografia_%C5%9Blubna.jpg)
W styczniu 1945 roku przystąpił do pracy w Zarządzie Tymczasowej Komisji Administracyjnej Uniwersytetu Poznańskiego i Akademii Handlowej w Poznaniu, którą powołali przebywający w Krakowie poznańscy profesorowie, docenci, asystenci i pracownicy administracji. Został także powołany przez Wojewódzki Urząd Ziemski w Krakowie do pracy hodowlano-społecznej[16]. W czerwcu 1945 wznowił swą działalność na stanowisku kierownika Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt na Uniwersytecie Poznańskim[16].
W tym samym roku został wyznaczony przez Ministerstwo Leśnictwa do wyjazdu na teren sowieckiej strefy okupacyjnej Niemiec w sprawie rewindykacji koników zagrabionych przez Niemców z Puszczy Białowieskiej[16]. Dotarł do Berlina i Sahorfheide. Występował z referatem dotyczącym Puszczy Białowieskiej w stołówce Polskiej Komisji Rewindykacyjnej w Berlinie[21]. W misji rewindykacyjnej napotkał szereg trudności, m.in. związanych z brakiem możliwości uzyskania niezbędnych wiz dyplomatycznych do angielskiego i amerykańskiego sektora okupacyjnego[20]. Akcja przyniosła bardzo niewielki skutek i do Polski powróciła jedynie nieznaczna część wywiezionych przez okupanta koników[1].
Tadeusz Vetulani w 1945 roku został powołany na członka Państwowej Rady Ochrony Przyrody i objął kierownictwo naukowe rezerwatu koników w Puszczy Białowieskiej, podlegającego bezpośrednio kompetencji Biura Ochrony Przyrody Ministerstwa Leśnictwa. W odstępach półrocznych odbywał lustracje rezerwatu[h]. W wyniku grabieży, „stan koników rezerwatowych w październiku 1945 roku wynosił tylko piętnaście sztuk, przeważnie mniej wartościowego przychówka wojennego”[24]. Wobec utraty większości materiału hodowlanego, koniecznym okazało się podjęcie niemal od zera odbudowy warsztatu naukowego. Dzięki wsparciu współpracowników i uczniów w ciągu pięciu lat udało się w znacznym stopniu odtworzyć stan przedwojenny, choć pewne straty okazały się bezpowrotne[1].
W latach 1946–1949 był członkiem Polskiego Towarzystwa Leśnego. Od 1948 roku był sekretarzem Wydziału Matematyczno Przyrodniczego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był także członkiem Komitetów: Fizjograficznego, Biologicznego oraz Komitetu Nauk Rolniczych i Leśnych PTPN[16]. W 1949 roku został członkiem Komisji Nauk Rolniczo-Leśnych Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Polskiej Akademii Umiejętności. Był członkiem Zarządu Oddziału Poznańskiego Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika oraz członkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Zoobotanicznego[16].
W 1949 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego w zakresie szczegółowej hodowli zwierząt na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego. Po wydzieleniu Wydziału Rolniczego ze struktur Uniwersytetu Poznańskiego i przekształceniu w Wyższą Szkołę Rolniczą, został kierownikiem Katedry Szczegółowej Hodowli Zwierząt na Wydziale Zootechnicznym tej uczelni[16].
5 czerwca 1949 roku poślubił Marię Godlewską (1910–1995), chirurga stomatologa, doktor nauk medycznych (córkę Jana Nepomucena Godlewskiego i Jadwigi z domu Porowskiej; siostrę rolnika i hodowcy Władysława Godlewskiego). W 1950 roku urodził się ich syn Zygmunt.
Był inwigilowany przez Urząd Bezpieczeństwa[25]. W okresie kampanii referendalnej w 1946 roku funkcjonariusze UB odnotowali, że Tadeusz Vetulani nawoływał do odpowiedzi „nie” na wszystkie pytania[25]. Władze państwowe zaczęły wyraźnie okazywać Vetulaniemu brak przychylności ze względu na jego „niesłuszne” pochodzenie społeczne, przedwojenne związki z kręgami wojskowymi oraz zaangażowanie w pracę szeregu organizacji społecznych i zawodowych, także ziemiańskich, w II Rzeczypospolitej[1]. Kulminowało to „atmosferą nagonki”, gdy „czynniki wyższe” w Warszawie nie dopuściły do przyznania mu urlopu zdrowotnego, jak i wyjazdu do sanatorium, zalecanego przez lekarzy z uwagi na jego chorobę serca[1]. Ówczesny rektor Uniwersytetu Poznańskiego Kazimierz Ajdukiewicz wbrew decyzji Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki przyznał wówczas profesorowi krótki urlop zdrowotny[1].
Wkrótce potem, 24 lutego 1952 roku, w czasie pobytu naukowego w Krakowie, Tadeusz Vetulani zasłabł podczas pracy w laboratorium profesora Zygmunta Grodzińskiego[21] i zmarł tego samego dnia w Krakowie w wyniku rozległego zawału serca[1]. W chwili śmierci miał pięćdziesiąt pięć lat. Został pochowany trzy dni później, 27 lutego 1952 na cmentarzu Rakowickim[26][27].
Praca naukowa
Wśród bliskich i współpracowników Tadeusz Vetulani miał opinię osoby „o wielkiej, graniczącej z pedanterią, skrupulatności w pracy i życiu”[14].
Uczniowie
Tadeusz Vetulani po uzyskaniu stanowiska kierownika katedry przystąpił do tworzenia zespołu badawczego. Pozostawił po sobie szereg uczniów i następców, którzy kontynuowali jego pracę. Byli wśród nich profesorowie Wydziału Zootechnicznego Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu, w tym: Stefan Alexandrowicz, Witold Folejewski, Zdzisław Śliwa, Jerzy Gedymin, Antoni Kaczmarek i Jerzy Zwoliński.
Pod jego kierownictwem odbyły się w latach 1945–1951 dwie habilitacje i trzy przewody doktorskie[14][16]. Vetulani był także promotorem sześćdziesięciu sześciu prac magisterskich[14].
Publikacje
- Badania nad konikiem polskim z okolic Biłgoraja (1925)
- Znaczenie konika polskiego w nauce i hodowli (1927)
- Dalsze badania nad konikiem polskim (1928)
- Przyczynek do poznania stosunków rolniczych w Turcji (1930)
- Hodowla koni w Turcji (1930)
- Sprawozdanie z podróży naukowej do Turcji (1931)
- Untersuchungen über das Wachstum der Säugetiere in Abhängigkeit von der Anzahl zusammengehaltener Tiere, Biol. Generalis, 7: 71–98 (1931)
- Wstęp do badań nad typami koni arabskich w Turcji (1932)
- Pochodzenie i przynależność rasowa konia z kurhanu z okolic Wilna na podstawie charakterystyki czaski (1932)
- Przyczynek do charakterystyki i pochodzenia domowych kóz anatolijskich (1933)
- Wyjaśnienia z powodu „Poprawek hipologicznych” Edwarda Skorkowskiego (1933)
- Komentarze do dwóch prac o pochodzeniu koni (1933)
- Uwagi o niektórych zagadnieniach hodowlanych ziem północno-wschodnich Polski (1935)
- Niektóre dane dotyczące hodowli bydła czerwonego polskiego w Małopolsce (1935)
- W sprawie kur antokolek (1936)
- Le Tarpan sylvestre récemment introduit dans la forêt de Białowieża: communication de T. Vetulani (1936)
- Zakład hodowli zwierząt U. S. B. w Wilnie w okresie pierwszych pięciu lat swej działalności (1936)
- Die Wiedereinführung des Waldtarpans in den Urwald von Białowieża (Bialowies) (1936)
- Wyższa Akademia Rolnicza w Ankarze (wspomnienia z roku 1934, Roczniki Nauk Rolniczych i Leśnych, T. 38 (1937)
- Charakteristik der Tierzuchverhältnisse mancher Gegenden Nordost-Anatoliens (1937)
- Beitrag zur Kenntnis der anatolischen Schafrassen
- Beitrag zu Charakteristik und Abstammung der anatolischen Hausziegen
- Wstęp do badań nad typami koni arabskich w Turcji
- Wzrost zwierząt ssących w zależności od ilości trzymanych razem osobników
- Doświadczenia nad dziedziczeniem ciężaru ciała odraz niektórych wymiarów ciała w stadium noworodka
- Wzdłuż Anatolii (1937)
- Badania nad składem i stopniem szlachetności wełny używanych kożuchów owczych jako podstawa oceny wartości kożuchowej owiec różnych ras (1937)
- Wnioski praktyczne z badań nad pochodzeniem zwierząt domowych (konie) (1948)
- O regeneracji tarpana leśnego w Puszczy Białowieskiej (1948)
- Niektóre materiały zoologiczne do badań nad pochodzeniem koni (1949)
- Źródła do problemu dzikich koni europejskich w czasach historycznych ze szczególnym uwzględnieniem dzikiego tarpana leśnego (1949)
- Głos ze Związku Radzieckiego w sprawie miejscowych koni prymitywnych (1950)
- Na drodze do odhodowania krótkiej stojącej grzywy u koników polskich typu tarpana leśnego w rezerwacie Puszczy Białowieskiej (1957)
- Problema tarpana na fonie nowiejszych rabot Akademii Nauk SSSR po istorii łoszandiej w starom swietie
Tłumaczenia
- Karl Kronacher, Carl von Patow, Uwagi o pracy Chr. Wriedta „Zasady doboru hodowlanego bydła mlecznego” (1930)
- Leopold Adametz, Krytyczny referat o wartości kożuchowej owiec różnych ras (1938)
Opracowano na podstawie materiału źródłowego[28].
Odznaczenia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Vetulani_Tadeusz_Plaque_Poznan.jpg/240px-Vetulani_Tadeusz_Plaque_Poznan.jpg)
Upamiętnienie i spuścizna
Na wniosek rektorów Uniwersytetu Poznańskiego i Akademii Rolniczej w Poznaniu oraz środowisk naukowych tych uczelni, jego imieniem została nazwana jedna z ulic w Poznaniu, na osiedlu Świerczewo[29][30]. Tablice upamiętniające Tadeusza Vetulaniego zostały wmurowane przy Akademii Rolniczej w Poznaniu oraz przy Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie[31].
Podczas procesu zmian nazw ulicy w Sanoku w maju 1989 zaproponowano nazwanie jednej z odnóg ulicy Wincentego Witosa w dzielnicy Dąbrówka „ulicą Vetulanich”[32]. Ulica pod taką nazw w ww. dzielnicy widnieje w źródłach urzędowych z 1990[33], jednak współcześnie nie ma już jej w wykazie ulic miasta Sanoka[34].
W 2002 roku, w związku z pięćdziesiątą rocznicą śmierci Tadeusza Vetulaniego, w dowód uznania jego wkładu w rozwój badań z zakresu nauk zootechnicznych, Rada Wydziału Hodowli i Biologii Zwierząt Akademii Rolniczej w Poznaniu ustanowiła Medal im. Profesora Tadeusza Vetulaniego, przyznawany naukowcom i praktykom szczególnie zasłużonym w działaniach na rzecz bioróżnorodności zwierząt gospodarskich[35]. Również w związku z pięćdziesiątą rocznicą śmierci Tadeusza Vetulaniego, 4 października 2002 roku w hallu Wydziału Zootechniki Akademii Rolniczej w Poznaniu została zorganizowana wystawa poświęcona uczonemu, będąca prezentacją materiałów archiwalnych z jego spuścizny[29][36].
W dniach 7 grudnia 2012 – 31 stycznia 2013 w muzeum Białowieskiego Parku Narodowego zaprezentowana została wystawa Tadeusz Vetulani (1897–1952), zorganizowana przez BPN we współpracy z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na ekspozycję złożyło się osiem tablic prezentujących sylwetkę Tadeusza Vetulaniego, jego życiorys, zainteresowania badawcze i dokonania naukowe; a także pięć gablot, w których zaprezentowane zostały pamiątki po uczonym: oryginalne dokumenty, w tym pergaminowy dyplom potwierdzający akt nadania mu tytułu doktora nauk agronomii, zdjęcia, a także jego rzeczy osobiste i publikacje. Kuratorami wystawy byli Zygmunt Vetulani (syn Tadeusza Vetulaniego) oraz Ewa Moroz-Keczyńska (kustosz muzeum BPN)[i][37].
W styczniu 2024 we Floriance została otwarta wystawa poświęcona Tadeuszowi Vetulani. W jej skład weszły tablice informacyjne zawieszone na zabudowaniach stajni koników polskich w hodowli „Ostoja” prowadzonej przez Roztoczański Park Narodowy od 1982[38].
Spuścizna i materiały Tadeusza Vetulaniego zostały przekazana przez Zygmunta Vetulaniego do poznańskiego Oddziału Archiwum Polskiej Akademii Nauk[16].
Rodzina
Michał Vetulani | Franciszka Śliwińska | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jan Vetulani | Matylda Pisz | Roman Vetulani | Elżbieta Kunachowicz | Franciszek Latinik | Franciszek Vetulani | Katarzyna Ipohorska-Lenkiewicz | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Eugeniusz Vetulani | Kazimierz Vetulani | Zygmunt Vetulani | Tadeusz Vetulani | Maria Godlewska | Adam Vetulani | Irena Latinik | Zofia Vetulani | Bohdan de Nisau | Maria Vetulani de Nisau | Cecylia Vetulani | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Armand Vetulani | Wanda Vetulani | Zygmunt Vetulani | Grażyna Małgorzata Świerczyńska | Krystyna Vetulani-Belfoure | Jerzy Vetulani | Maria Pająk | Witold de Nisau | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Agnieszka Vetulani-Cęgiel | Maria Vetulani | Charles Belfoure | Marek Vetulani | Tomasz Vetulani | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|- |}
Uwagi
- ↑ Właśc. Tadeusz Bolesław Vetulani.
- ↑ Po wydzieleniu Wydziału Rolniczego jako odrębnej uczelni ze struktur Uniwersytetu Poznańskiego.
- ↑ Jako akademik uchwałą z pierwszej połowy 1910 został uznany przynależnym do gminy Sanok. Zob. Księga przynależnych do gminy Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka. s. 538 (poz. 2).
- ↑ W katalogu Gimnazjum im. Królowej Zofii z roku szkolnego 1913/14 jako opiekun Tadeusza Vetulaniego został wymieniony jego stryj Franciszek Vetulani, pracujący wówczas we Lwowie. Zob. CK Gimnazjum Państwowe Wyższe w Sanoku. Katalog główny, rok 1913/14 (zespół 7, sygn. 61). AP Rzeszów – O/Sanok, s. 630.
- ↑ Jak wspominał Tadeusz Vetulani: „Były to już niemal ostatnie, możliwe jeszcze wybiórki, z pogłowia koników powiatu biłgorajskiego, gdyż znany mi tam dawniej wartościowy ich materiał – ze szkodą dla naszej hodowli – został w międzyczasie mocno przetrzebiony. Stwierdzony tam wówczas kompletny brak odpowiednich dla rezerwatu ogierów dowodził, że dla realizacji idei rezerwatu i regeneracji tarpana leśnego w Puszczy Białowieskiej był to już niemal ostatni moment. Deską ratunku w kłopotliwej sytuacji, spowodowanej brakiem rozpłodników męskich, okazała się przezorność Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, która w związku z wynikami mych pierwszych badań nad konikiem polskim, wyasygnowała w roku 1927 fundusze na nabycie w powiecie biłgorajskim pary typowych koników, jako rezerwy dla celów naukowo-hodowlanych oraz dla swych celów muzealnych. Koniki te, trzymane w Mydlnikach pod Krakowem oraz ich potomstwo, tworzące w początkach roku 1936 grupę rodzinną, obejmującą dwa ogiery i dwie klacze, okazały się istotnie dla naszego rezerwatu rezerwą wprost nieocenioną”. Zob. Tadeusz Vetulani: O regeneracji tarpanaleśnego leśnego w Puszczy Białowieskiej. 1948.
- ↑ Tadeusz Vetulani był inicjatorem wyprawy Feliksa Nowowiejskiego do Puszczy Białowieskiej, która odbyła się w dniach 16–26 września 1937 roku. Oprowadzał kompozytora wraz z synem Kazimierzem po Puszczy. W dniu 24 września wykonał zdjęcie Feliksa Nowowiejskiego dyrygującego grupą strażników grających na trąbkach myśliwskich, stojących na schodach wejściowych do Dyrekcji Lasów Państwowych w Białowieży. Zdjęcie to zostało opublikowane w czasopiśmie Echa Leśne. Zob. Feliks Nowowiejski w Puszczy Białowieskiej. „Echa Leśne”. 40, s. 860, 3 października 1937.
- ↑ Jak wspominał jego bratanek Jerzy Vetulani: „Rolę naszego opiekuna w pewnym stopniu pełnił mój stryj Tadeusz, profesor Uniwersytetu Poznańskiego i zootechnik, który cały okres wojny spędził w Krakowie, działając na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża. Jak na poznaniaka przystało, był dość pedantyczny. Składając wizyty w naszym domu, zawsze dbał o porządek. Najboleśniej to odczułem, gdy pewnego razu po powrocie z wakacji zauważyłem, że wyrzucił całą moją wspaniałą kolekcję ptasich gniazd. Jako dziecko bardzo nie lubiłem stryja, przedrzeźniałem go i przezywałem. Dopiero po wojnie, za namową ojca, zrobiłem jakieś kroki w celu ocieplenia naszych relacji. I szybko staliśmy się serdecznymi przyjaciółmi. Stryj, wówczas jeszcze stary kawaler, zapraszał mnie do Poznania i pokazywał gospodarstwa doświadczalne. Pamiętam, że ofiarował mi książkę Chemia zdobyła świat, która bardzo mnie zainteresowała i popchnęła później w kierunku studiów chemicznych”. Zob. Marcin Rotkiewicz: Mózg i błazen. Rozmowa z Jerzym Vetulanim. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015, s. 18–19. ISBN 978-83-8049-092-5.
- ↑ Tadeusz Vetulani gościł w Białowieży po wojnie, w dniach 19–23 października 1945 roku, jako delegat Biura Ochrony Przyrody Ministerstwa Leśnictwa; później odwiedzał Białowieżę w dniach 4–10 kwietnia i 21–23 listopada 1948 roku, 10–12 marca, 14–17 maja, 14 lipca i 17 sierpnia 1949 roku, 14–19 lutego i 7–13 lipca 1950 roku, 9–14 stycznia i 28 maja – 2 czerwca 1951 roku. Po raz ostatni gościł w Białowieży w dniach 30 października – 2 listopada 1951 roku.
- ↑ Po wernisażu wystawy, na którym obecny był m.in. Adam Wajrak, miał miejsce odczyt Zygmunta Vetulaniego prezentujący dorobek naukowy jego ojca. Kurator również osobiście oprowadził po ekspozycji.
- ↑ Wykaz niekompletny.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Piotr Daszkiewicz, Zbigniew Jaworski, Zygmunt Vetulani: Vetulani Tadeusz. W: Luminarze nauki Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919–2019. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2019, s. 750–754.
- ↑ a b Piotr Daszkiewicz. Prace Tadeusza Vetulaniego z punktu widzenia historyka nauki. „Prace z komisji Nauk Rolniczych i Nauk Leśnych Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”. 95 (Suplement), s. 9–13, 2003.
- ↑ Tadeusz Vetulani. Co słychać w Puszczy Białowieskiej?. „Ziemia”. 30 (5), s. 4–11, 1946.
- ↑ Według tego źródła urodzona w 1896. Księga przynależnych do gminy Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka. s. 538 (poz. 3).
- ↑ A. Vetulani. Poza płomieniami 1976 ↓, s. 332, 338.
- ↑ Ewa Dziurzyńska: Adam Vetulani (1901–1976). W: Korespondencja Adama Vetulaniego z Miroslavem Boháčkiem. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2017, s. 13–25. ISBN 83-7676-103-X. ISBN 978-83-7676-103-9.
- ↑ Paweł Kosina: Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy Przyjaciele. Sanok: 2006, s. 57.
- ↑ Iwona Czerkies. Saga rodu Vetulanich. Chłopcy z placu św. Jana. „Tygodnik Sanocki”. Nr 50 (1099), s. 9, 21 grudnia 2012.
- ↑ Powódź. „Gazeta Sanocka”. Nr 216, s. 3-4, 8 marca 1908.
- ↑ CK Gimnazjum Państwowe Wyższe w Sanoku. Katalog główny, rok szkolny 1908/1909 (zespół 7, sygn. 48). AP Rzeszów – O/Sanok, s. 178, 520.
- ↑ Kronika. Antysemityzm w Sanoku. „Gazeta Sanocka”. Nr 226, s. 3, 17 maja 1908.
- ↑ XXXIII. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1913/14. Sanok: 1914, s. 70.
- ↑ Edward Zając: Szkice z dziejów Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna w Sanoku, 1998, s. 70. ISBN 83-909787-0-9.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m ZygmuntZ. Vetulani ZygmuntZ., Tadeusz Vetulani – Człowiek i uczony, [w:] Inteligencja poznańska. Historia i wspomnienia, „Kronika Miasta Poznania”, Poznań 1998, s. 285–300, ISSN 0137-3552 .
- ↑ a b c d e Tadeusz Vetulani: Życiorys. Archiwum Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, 26 maja 1950. [dostęp 2019-09-03].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jarosław Matysiak: Materiały Tadeusza Vetulaniego (1897–1952). Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie – Oddział w Poznaniu, 2015. [dostęp 2019-02-22].
- ↑ a b Tomasz Kruszewski. Polish Travellers’ Account of Turkey in 20’s of the 20'th Century. „Tarih İncelemeleri Dergisi”. XXIII (1), s. 157–170, lipiec 2008. [zarchiwizowane z adresu].
- ↑ Tadeusz Vetulani. Badania nad konikiem polskim z okolic Biłgoraja. „Rocznik nauk rolniczych i leśnych”. 14 (3), s. 379–426, 1925. Poznań.
- ↑ Poznań. Z uniwersytetu. „Kurier Warszawski”. Nr 248, s. 6, 10 września 1935.
- ↑ a b Zygmunt Vetulani: Tadeusz Vetulani (1897–1952) – Prezentacja. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. [dostęp 2019-09-03].
- ↑ a b c d e f g h Piotr Bajko: Tadeusz Vetulani. Encyklopedia Puszczy Białowieskiej. [dostęp 2019-09-08].
- ↑ Stefan Uhma: Tadeusz Vetulani w pracy Polskiego Czerwonego Krzyża w Krakowie w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945. Archiwum Małopolskiego Oddziału Okręgowego Polskiego Czerwonego Krzyża, 6 maja 1957.
- ↑ T. Janikowski. The Wild Horse of Poland. „Nature”. 150, s. 681–682, 1942.
- ↑ Jerzy Zwoliński: Jeszcze o tarpanie. 1956.
- ↑ a b Stanisław Jankowiak, Tomasz Schramm: Uniwersytet w przestrzeni politycznej w latach 1945–1989. W: Dzieje Uniwersytetu w Poznaniu w latach 1945–2019. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2019, s. 18.
- ↑ Kraków – Rakowice. Fotografia nr 20245. genealogia.okiem.pl. [dostęp 2012-10-31]. (pol.).
- ↑ Klepsydra z informacją o dacie pogrzebu Tadeusza Vetulaniego. Rzemieślnicza Spółdzielnia Pracy Stolarzy i Pracowników Pogrzebowych. [dostęp 2020-03-30].
- ↑ Pełna lista publikacji Tadeusza Vetulaniego. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. [dostęp 2019-09-05].
- ↑ a b Przemysław Matusik: Poznańskie sylwetki. Profesor Tadeusz Vetulani (1897–1952). Kongregacja Oratorium Św. Filipa Neri i parafia pw. NMP Matki Kościoła w Poznaniu. [dostęp 2011-05-17].
- ↑ Wykaz ulic układu uzupełniającego. Zarząd Dróg Miejskich w Poznaniu. [dostęp 2020-04-23]. (pol.).
- ↑ Odsłonięcie tablicy upamiętniającej prof. dr. hab. Czesława Janickiego. „Wieści Akademickie. Czasopismo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu”. 5–6 (212–213), s. 12, maj–czerwiec 2016.
- ↑ Nowe nazwy sanockich ulic. „Gazeta Sanocka – Autosan”. Nr 13 (484) z, s. 4, 1–10 maja 1989.
- ↑ Zarządzenie Wojewódzkiego Komisarza Wyborczego w Krośnie. „Dziennik Urzędowy Województwa Krośnieńskiego”. Nr 11, s. 108, 11 kwietnia 1990.
- ↑ Wykaz nazw ulic miasta Sanoka. bip.um.sanok.pl. [dostęp 2020-04-19].
- ↑ Jacek Wójtowski. Medal im. Profesora Tadeusza Vetulaniego. „Przegląd Hodowlany”. 9, s. 21, 2011. ISSN 0137-4214.
- ↑ Wystawy. Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie – Oddział w Poznaniu. [dostęp 2019-09-03].
- ↑ Tadeusz Vetulani (1897–1952) – nowa wystawa w BPN. Białowieski Park Narodowy, 7 grudnia 2012. [dostęp 2019-09-03].
- ↑ Bogdan Nowak: Wystawa i „ostoja" konika polskiego we Floriance. Zimą także warto się tam wybrać. poniatowa.naszemiasto.pl, 29 stycznia 2024. [dostęp 2024-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu]. Cytat: W położonej we wspaniałych lasach Floriance można oglądać wystawę poświęconą Tadeuszowi Vetulani, profesorowi Uniwersytetu Poznańskiego i Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu.
Bibliografia
Podstawowa
- Zygmunt Vetulani: Tadeusz Vetulani – Życie i działalność. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2 października 2010. [dostęp 2011-05-03].
- Piotr Daszkiewicz, Zbigniew Jaworski, Zygmunt Vetulani: Vetulani Tadeusz. W: Luminarze nauki Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919–2019. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2019, s. 750–754.
- Jarosław Matysiak: Materiały Tadeusza Vetulaniego (1897–1952). Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie – Oddział w Poznaniu, 2015. [dostęp 2019-02-22].
- Stefan Uhma: Tadeusz Vetulani w pracy Polskiego Czerwonego Krzyża w Krakowie w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945. Archiwum Małopolskiego Oddziału Okręgowego Polskiego Czerwonego Krzyża.
Uzupełniająca
- Maria Myćka-Kril: Dorobek nauczycieli i uczniów Gimnazjum w Sanoku. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 106–107.
- Encyklopedia powszechna PWN. T. 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 619.
- Helena z Kadłubowskich Kunachowiczowa: Dziennik z lat 1856–1860. W: Kapitan i dwie Panny. Irena Homola, Bolesław Łopuszański (red.). Kraków: Wydawnictwo Literackie Kraków, 1980, s. 317. ISBN 83-08-00406-7.
- Jan Wojnowski (redaktor naczelny): Wielka encyklopedia PWN. T. 28. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 446–447. ISBN 83-01-14116-6.
- Dzieje Akademickich Studiów Rolniczych i Leśnych w Wielkopolsce, 1919–1969. Poznań: WSR Poznań, 1970, s. 351–352.
- Iwona Czerkies. Chłopcy z placu św. Jana. „Tygodnik Sanocki”, s. 9, nr 50 (1099) z 21 grudnia 2012.
- Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976.
- Przemysław Matusik: Poznańskie sylwetki. Profesor Tadeusz Vetulani (1897–1952). Kongregacja Oratorium Św. Filipa Neri i parafia pw. NMP Matki Kościoła w Poznaniu. [dostęp 2011-05-17].
- PWN: 3992633