12 Regiment Pieszy Koronny
![]() | Ten artykuł dotyczy 12 Regimentu Pieszego Koronnego. Zobacz też: 12 Pułk Piechoty – stronę ujednoznaczniającą. |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | 1775 |
Rozformowanie | 1795 |
Dowódcy | |
Pierwszy | ks. Kalikst Poniński |
Ostatni | Jan Józef Malczewski |
Działania zbrojne | |
VII wojna polsko-rosyjska | |
Organizacja | |
Dyslokacja | Koźmin, Kamieniec (1778) |
Rodzaj wojsk | piechota |
Podległość |
12 Regiment Pieszy Koronny – oddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej.
Formowanie i zmiany organizacyjne
Formowanie regiment pieszego im. Ponińskich rozpoczął Kalikst Poniński w 1775, ale dopiero w I połowie 1778 oddział osiągnął pełny stan[1]. Regiment rozpoznawany był po nazwiskach swoich szefów: Kaliksta Ponińskiego (do 1786), Józefa Lubomirskiego (1786-1787) i Jana Józefa Malczewskiego (1787-1793)[1].
Sejm roku 1776 ułożył nowy etat wojska, zmieniając znacznie jego strukturę. Regiment miał liczyć 6 kompanii[a], w sumie 353 żołnierzy[2], a praktycznie w 1778 roku 353 głowy[3]. W 1786 roku nadal liczył 353 żołnierzy[4]. Wchodził w skład Dywizji Ukraińsko-Podolskiej[5].
W 1786 roku wprowadzono numeracje regimentów piechoty od 1 do 14. Regiment gwardii pozostał bez numeru[6]. Regiment uzyskał numer 12[1].
Reformy Sejmu Wielkiego zwiększyły stany polskiej piechoty w poszczególnych regimentach. Etaty z października 1789 i maja 1792 roku zakładały istnienie regimentu składającego się z dwunastu kompanii uszykowanych w trzy bataliony[7], w tym jeden grenadierski i dwa fizylierskie. W praktyce nigdy takiej organizacji nie osiągnięto. Jedynie w 1790 rozbudowano regiment o dwie kompanie[1]. W przededniu wojna w obronie Konstytucji 3 maja 12 regiment piechoty szefostwa Jana Malczewskiego liczył 1331 żołnierzy[8].
17 maja 1793 w Cudnowie został wcielony (złożył przysięgę) do rosyjskiej armii i otrzymał nazwę Izjasławskiego Pułku Grenadierów[1].
Barwy regimentu
- po 1776: wyłogi jasnozielone (papużaste), guziki złote[9]
W roku 1789 zmieniono poważnie krój i kolor mundurów piechoty. Składał on się z kurtki zimowej koloru granatowego z wyłogami papurzastymi, naramiennikami złotymi[10], Lejbika białego ze stojącym kołnierzem, w lecie koletu sukiennego w kolorze białym z wykładkami podobnymi do wyłogów, zapinanego na guziki żółte[10] od dołu do góry, długich białych spodni wkładanych do butów kroju węgierskiego, wysokich do kolan i wyciętych z tyłu, a wreszcie z kołpaka okrągłego filcowego, wysokiego na około 30 cm, z sukiennym wierzchem pąsowym, daszkiem i blachą mosiężną z orłem. Żołnierze nosili poza tym halsztuki i naramiennik z czarnej szmelcowanej blachy z nicianym kutasem, jako strój zaś koszarowy – kitle i furażerki. Mundury były o wiele wygodniejsze i pozwalały na większą swobodę ruchów. Strój oficerów różnił się barankowym czarnym obszyciem czapek i galonami. Roczny koszt umundurowania piechura (wraz z przymunderunkiem) wynosił 111 zł[11].
- podczas insurekcji kościuszkowskiej: wyłogi jasnozielone (papużaste), guziki złote[9].
Żołnierze regimentu
Stanowisko szefa regimentu, związane z wielkimi poborami, było najczęściej uważane za synekurę. Szefowie posiadali prawo fortragowania (przedstawiania do awansu) oficerów. Regimentem dowodził zazwyczaj pułkownik[12]. Do 1790 roku w sztabie służyło dziesięciu oficerów. Byli to: szef regimentu, pułkownik, podpułkownik, major, regimentskwatermistrz, adiutant, audytor i regimentsfelczer. Szefa i pułkownika w dowodzeniu kompaniami zastępowali kapitanowie sztabowi. W kompaniach do 1790 roku było dwóch kapitanów, sześciu poruczników i sześciu chorążych. Zatem w regimencie znajdowało się 24 oficerów wyłączając kapelana[13].
W związku z podniesieniem etatu całego wojska w 1790 roku pojawili się: drugi major, trzeci i czwarty kapitan z kompanią, trzeci kapitan sztabowy, prawdopodobnie drugi porucznik adiutant, siódmy i ósmy porucznik, siódmy i ósmy chorąży i ośmiu podporuczników. Podniosło to liczbę etatową oficerów do 40 osób[13].
- Szefowie[14]
- książę Kalikst Poniński (19 maja 1775),
- Piotr Ożarowski (kasztelan wojnicki 18 marca 1785),
- książę Józef Lubomirski (17 marca 1786),
- Jan Józef Malczewski (18 lutego 1788).
- Pułkownicy[14]
- Aleksander Mycielski,
- Józef Jankowski (1786),
- Fabian Ojrzyński (1787),
- Ludwik Trokin
- Józef Piotrowski (1792).
- Filip Hauman
Walki regimentu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bitwa_zielence_1792.png/220px-Bitwa_zielence_1792.png)
12 Regiment Pieszy Koronny uczestniczył w 1792 w VII wojnie polsko-rosyjskiej toczonej w obronie Konstytucji 3 Maja. Szef: Jan Józef Malczewski (ojciec poety Antoniego). Stan osobowy: 1389 ludzi.
- Bitwy i potyczki[14]
- bitwa pod Boruszkowcami (15 czerwca 1792),
- Zasław, bitwa pod Zieleńcami (17 czerwca),
- Włodzimierz (7 lipca),
- bitwa pod Dubienką (18 lipca).
Hierarchia regimentu
Przez większa część swego istnienia regiment nosił numer 12. Tylko przez pewien czas w 1790 używał numeru 13[1].
- Schemat
- regiment pieszy Ponińskiego (1775-1786) → regiment 12 pieszy koronny (1788-1790) → regiment 13 pieszy koronny (1790) → regiment 10 pieszy koronny (1790-1793) ↘ 17 V 1793 przejęty przez wojska rosyjskie i przemianowany na Izjasławski pułk grenadierów
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b c d e f Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. 335.
- ↑ a b Wimmer 1978 ↓, s. 335.
- ↑ Górski 1893 ↓, s. 134.
- ↑ Twardowski 1894 ↓, s. 21.
- ↑ Górski 1893 ↓, s. 139.
- ↑ Wimmer 1978 ↓, s. 337.
- ↑ Nowak i Wimmer 1968 ↓, s. 354.
- ↑ Wimmer 1978 ↓, s. 347.
- ↑ a b Linder 1960 ↓, s. barwy pułkowe.
- ↑ a b Górski 1893 ↓, s. 185.
- ↑ Wimmer 1978 ↓, s. 349.
- ↑ Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. XI.
- ↑ a b Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. 336.
- ↑ a b c Gembarzewski 1925 ↓, s. 30.
Bibliografia
- Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od r. 1717 do r. 1831. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1925.
- Konstanty Górski: Historya piechoty polskiej. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1893.
- Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki: Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1717-1794. T.1: Oficerowie wojska koronnego, cz.1: Piechota. Kraków: Księgarnia Akademicka. Wydawnictwo Naukowe, 1998. ISBN 83-7188-186-X.
- Tadeusz Nowak, Jan Wimmer: Dzieje oręża polskiego do roku 1793. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968.
- Karol Linder: Dawne Wojsko Polskie. Ubiór i uzbrojenie. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1960.
- Bolesław Twardowski: Wojsko Polskie Kościuszki w roku 1794. Poznań: Księgarnia Katolicka, 1894.
- Jan Wimmer: Historia piechoty polskiej do roku 1864. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978.
- p
- d
- e
Dywizje |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Brygady |
| ||||
Regimenty piesze | |||||
Pułki jazdy/ ułanów |
| ||||
Pułki przedniej straży |
| ||||
Pułki kozaków | |||||
Regimenty dragonów |
| ||||
Oddziały targowickie | |||||
Oddziały insurekcji kościuszkowskiej |
| ||||
Chorągwie i szwadrony |
| ||||
Bataliony |
| ||||
Artyleria |
| ||||
Bitwy |
|
- p
- d
- e
Okresy | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Struktury | |||||||
Rodzaje wojsk | |||||||
Formacje wojskowe |
| ||||||
Konfederacje żołnierskie | |||||||
Rokosze | |||||||
Hetmani | |||||||
Terminy wojskowe |
| ||||||
Większe oddziały w XVII wieku | |||||||
Armia koronna w XVIII wieku |
| ||||||
Armia litewska w XVIII wieku |
| ||||||
Insurekcja kościuszkowska |
|