6 Regiment Pieszy Łanowy
![]() | Ten artykuł dotyczy 6 Regimentu Pieszego Łanowego. Zobacz też: 6 Pułk Piechoty – stronę ujednoznaczniającą. |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | 1726 |
Dowódcy | |
Pierwszy | Jan Klemens Branicki |
Ostatni | hetman Stanisław Ożarowski |
Działania zbrojne | |
Wojna w obronie Konstytucji 3 maja Powstanie kościuszkowskie | |
Organizacja | |
Dyslokacja | Kamieniec Podolski, Wschowa, Warszawa (1775) |
Podległość | Dywizja Wielkopolska |
6 Regiment Pieszy Łanowy – oddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej.
Formowanie i zmiany organizacyjne
Regiment ten nazywano łanowym, gdyż powstał po likwidacji instytucji piechoty łanowej. Nawiązywał do tradycji piechoty wybranieckiej. Dyskusję nad wskrzeszeniem piechoty łanowej podjęto po raz kolejny w 1726 roku[1]. Ostatecznie pułk sformowano w 1729 roku z dawnych wybrańców batorowskich[2]. Początkowo nazywany "Gwardią Łanową"[3].
Świeżo utworzony regiment łanowy w 1730 roku liczył 672,5 stawki żołdu i dzielił się na sztab i 6 kompanii po 90—94 stawki. Faktyczna jego liczebność wynosiła 403 żołnierzy w tym 300 szeregowych (po 50 w kompaniach)[1]. Najbardziej okazałych żołnierzy dobierano do kompanii grenadierskiej. Z każdych dziesięciu żołnierzy wybierano też starszego szeregowego (gefrajtera). Podoficerów mianował szef regimentu spośród zaproponowanych przez kapitanów żołnierzy wyróżniających się i piśmiennych, a oficerów mianował hetman na wniosek szefa jednostki[1].
Sejm roku 1776 ułożył nowy etat wojska, zmieniając znacznie jego strukturę. Regiment miał liczyć 6 kompanii[a], w sumie 353 żołnierzy[4], a praktycznie w 1778 roku 344 głowy[5] W 1786 roku nadal liczył 353 żołnierzy[6]. Wchodził w skład Dywizji Wielkopolskiej[7].
W 1775 roku ujednolicono uzbrojenie podoficerów i szeregowych, odbierając tym pierwszym broń krótką, a oficerom pozostawiając jedynie szpady[8].
W 1786 roku wprowadzono numeracje regimentów piechoty od 1 do 14. Regiment gwardii pozostał bez numeru[8].
Początkowo był nazywany "Gwardią Łanową". Automatycznie zajął ostatnie wolne, tzn. 6. miejsce. Przez większość czasu swojego istnienia nosił numer 6. Wyjątkiem były lata 1790-1791, kiedy to dwukrotnie zmieniał numer: najpierw na 9., następnie na 7.
W styczniu 1792 powrócił do numeru 6. i występował pod nim aż do końca swojego istnienia.
Reformy Sejmu Wielkiego zwiększyły stany polskiej piechoty w poszczególnych regimentach. Etaty z października 1789 i maja 1792 roku zakładały istnienie regimentu składającego się z dwunastu kompanii uszykowanych w trzy bataliony[9], w tym jeden grenadierski i dwa fizylierskie. W praktyce nigdy takiej organizacji nie osiągnięto. Jedynie w 1790 rozbudowano regiment o dwie kompanie[10]. W przededniu wojna w obronie Konstytucji 3 maja 6 regiment piechoty łanowej szefostwa Jana Brodowskiego liczył 1113 żołnierzy[11].
Liczebność regimentu w 1792 roku wynosiła 934 osoby[12], w maju 1794 1025, a we wrześniu 1193 żołnierzy[13].
Regiment w powstaniu kościuszkowskim
W marcu 1994 regiment liczył około 700 żołnierzy[13]. Do 7 maja regiment wcielił 217 rekrutów, w czerwcu 276, w lipcu – 174, w sierpniu – 68, we wrześniu – 445. Od 1 maja do 27 września regiment stracił w zabitych, dezerterach, uwolnionych i zaginionych 746 ludzi. Jeśli uwzględnić straty pod Racławicami (minimum 60 osób) i nieznane dokładnie uzupełnienia między 15 a 30 kwietnia, to liczba ogólna strat wynosiła ponad 800 osób, a uzupełnień do 1410 żołnierzy. Pod koniec września regiment liczył 1193 żołnierzy. Brakowało do dwubatalionowego etatu w sztabie niższym 2 ludzi, a ponadto 6 felczerów, 16 cieśli i 222 gemejnów – razem 246 głów[14]. Na uzbrojeniu regiment posiadał 838 karabinów[15].
- Żołnierze regimentu
W okresie insurekcji kościuszkowskiej jednostką dowodził płk Maciej Szyrer. Jego zastępcą był ppłk Stanisław Dembowski. Pierwszym majorem był Kacper Maffler, drugim – Wincenty Podczaski. Po odejściu ppłk. Dembowskiego awansował na podpułkownika mjr Maffler, a majorostwo po nim otrzymał dotychczasowy kapitan z kompanią Ignacy Podczaski. Z oficerów urlopowanych nie zgłosili się do jednostki: zamieszkały za kordonem pruskim sztabskpt. Więckowski, sztabskpt. Brzozowski, por. Raczyński, uznany za niezdolnego do służby por. Pigłowski, ppor. Kisielnicki i chor. Rogowski. Zginęli pod Racławicami por. Kierski i chor. Dzieżbicki, pod Szczekocinami – por. Kurowski i chor. Rakowski. W lipcu pod Warszawą zginął kpt. z kompanią Lisiatycki[16].
Barwy regimentu
- po 1776: wyłogi jasnozielone (papużaste), guziki srebrne[17]
Opisy umundurowania żołnierzy regimentu wykonane przez Bronisława Gembarzewskiego na podstawie obrazów z ówczesnej epoki:
- szef regimentu z ok. 1740[b]: czapka żółta, kontusz pąsowy, Żupan i wyłogi żółte, galony srebrne. Szarfa srebrna przerabiana karmazynem, buty czarne[18]
- sztabsoficer konno 1732 roku: kapelusz czarny ze srebrnym galonem, kokarda na kapeluszu biała. Rajtrok pąsowy, kołnierz i wyłogi żółte, galony srebrne. Czaprak z pąsowym lampasem i srebrnymi galonami[18]
- gemajn: na kapeluszu taśmy białe, kokarda biało-czerwona, halsztuk pąsowy. Rajtrok pąsowy, kamizela i spodnie żółte. Lederwerki łosiowe. Tasak w mosiężnej oprawie. Pochwa czarna[18]
Według specyfikacji umundurowania na 1781-1782:
- dobosz: kapelusz czarny, galon srebrny, halsztuk i wyłogi pąsowe, suknia żółta, podszewka, kamizela i spodnie białe taśmy srebrne, guziki białe. Obręcze bębna pąsowe, kanty białe, bęben mosiężny[19].
- gemajn: kołnierz, wyłogi i spodnie zielone, guziki białe[19].
- podoficer: kapelusz czarny ze srebrnymi galonami. Suknia kraprotowa (pąsowa), wyłogi zielone, podszewka biała, kamizela i spodnie białe, guziki białe. Oprawa tasaka mosiężna. Lederwerk biały, patrontasz czarny. Rękawice pąsowe[19].
W roku 1789 zmieniono poważnie krój i kolor mundurów piechoty. Składał on się z kurtki zimowej koloru granatowego z wyłogami papużastymi, naramiennikami srebrnymi[20], Lejbika białego ze stojącym kołnierzem, w lecie koletu sukiennego w kolorze białym z wykładkami podobnymi do wyłogów, zapinanego na guziki białe[20] od dołu do góry, długich białych spodni wkładanych do butów kroju węgierskiego, wysokich do kolan i wyciętych z tyłu, a wreszcie z kołpaka okrągłego filcowego, wysokiego na około 30 cm, z sukiennym wierzchem pąsowym, daszkiem i blachą mosiężną z orłem. Żołnierze nosili poza tym halsztuki i naramiennik z czarnej szmelcowanej blachy z nicianym kutasem, jako strój zaś koszarowy — kitle i furażerki. Mundury były o wiele wygodniejsze i pozwalały na większą swobodę ruchów. Strój oficerów różnił się barankowym czarnym obszyciem czapek i galonami. Roczny koszt umundurowania piechura (wraz z przymunderunkiem) wynosił 111 zł[21].
Podczas insurekcji kościuszkowskiej żołnierze regimentu nosili: wyłogi pąsowe, guziki złote, lampasy żółte[17].
Żołnierze regimentu
Regimentem dowodził zazwyczaj pułkownik. Stanowisko szefa regimentu, związane z wielkimi poborami, było najczęściej uważane za synekurę. Szefowie posiadali prawo fortragowania (przedstawiania do awansu) oficerów[22]. Do 1789 roku w sztabie służyło dziesięciu oficerów. Byli to: szef regimentu, pułkownik, podpułkownik, major (do marca 1778 było dwóch majorów), regimentskwatermistrz, adiutant, audytor i regimentsfelczer. Szefa i pułkownika w dowodzeniu kompaniami zastępowali kapitanowie sztabowi. W kompaniach do 1790 roku było dwóch kapitanów, sześciu poruczników i sześciu chorążych. Zatem w regimencie znajdowało się 24 oficerów wyłączając kapelana[10].
W 1790 roku pojawił się drugi major, trzeci kapitan z kompanią, trzeci kapitan sztabowy, siódmy i ósmy porucznik, siódmy i ósmy chorąży oraz ośmiu podporuczników i drugi adiutant. Podniosło to liczbę oficerów do 40 osób[10].
Pierwszym szefem regimentu został hetman Jan Klemens Branicki. Po kilku latach zastąpił go wojewoda lubelski Adam Tarło. Poza tym szefami regimentu byli: książę Franciszek Sułkowski, od maja 1789 płk Jan F. Brodowski i od sierpnia 1792 z nadania konfederacji targowickiej gen. Kajetan Miączyński. Szefostwo Miączyńskiego jest jednak dość niepewne, gdyż w świetle dostępnych źródeł w lutym 1793 r. fortragi od regimentu jako szef podpisywał gen. mjr J. F. Brodowski. Jeśli nawet zastąpił Brodowskiego, to nominacja jego była nieformalna. W lipcu 1793 roku zmienił go, tym razem już formalnie, Stanisław Ożarowski - syn hetmana, który pozostał na tym stanowisku do wybuchu powstania kościuszkowskiego[10].
- Szefowie regimentu[23]
- Jan Klemens Branicki (1726),
- gen. lejtn. Tarło (wojewoda lubelski) (1729),
- gen. mjr Antoni Kossowski (podskarbi nadworny),
- książę Franciszek Sułkowski (inspektor infanterii) (1 września 1775),
- Jan Fryderyk Brodowski (11 maja 1789–1793)[23]
- htm. Stanisław Ożarowski (1793–1794)
- Jan Branicki
-
- Pułkownicy[23]
- Jan Rosen (1764),
- Łuba (1764),
- Wojciech Dąbkowski (1776),
- Józef Jankowski (do 1778),
- Józef Laskowski (do 1781),
- Jan Gotfried des Suessmilch (1786),
- Jan Fryderyk Brodowski (1787 do 12 maja 1789),
- Maciej Szyrer (1789),
- M. Zawisza (1793).
Walki regimentu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bitwa_zielence_1792.png/250px-Bitwa_zielence_1792.png)
6 Regiment Pieszy Łanowy uczestniczył w 1792 w wojnie polsko-rosyjskiej w obronie Konstytucji 3 Maja i Powstaniu kościuszkowskim.
- Bitwy i potyczki[23]
- bitwa pod Zieleńcami (17 czerwca 1792),
- Opalin (13 lipca),
- bitwa pod Racławicami (4 kwietnia 1794),
- bitwa pod Szczekocinami (6 czerwca),
- Obrona Pragi (4 listopada).
Hierarchia regimentu
Według pierwszego etatu w hierarchii regimentów piechoty zajął automatycznie ostatnią, szóstą pozycję. W latach 1790—1791, kiedy dwukrotnie zmieniono mu numer, najpierw na 9, później na 7. Już w styczniu 1792 roku powrócono do starego numeru 6, który to regiment utrzymał do końca istnienia[24].
- Schemat
- gwardia łanowa (1729-) → regiment pieszy łanowy (-1789) → regiment 6 łanowy (1789-1790) → regiment 9 łanowy (1790) → regiment 8 łanowy (1792) → od 1792 regiment 6 łanowy ↘ rozformowany w 1795
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b c Wimmer 1978 ↓, s. 314.
- ↑ Korzon, Gembarzewski i Rogowa 1923 ↓, s. 110.
- ↑ Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. 175.
- ↑ a b Wimmer 1978 ↓, s. 335.
- ↑ Górski 1893 ↓, s. 134.
- ↑ Twardowski 1894 ↓, s. 21.
- ↑ Górski 1893 ↓, s. 139.
- ↑ a b Wimmer 1978 ↓, s. 337.
- ↑ Nowak i Wimmer 1968 ↓, s. 354.
- ↑ a b c d Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. 176.
- ↑ Wimmer 1978 ↓, s. 347.
- ↑ Bauer 1981 ↓, s. 386.
- ↑ a b Ratajczyk i Teodorczyk 1987 ↓, s. 97.
- ↑ Bauer 1981 ↓, s. 135.
- ↑ Bauer 1981 ↓, s. 278.
- ↑ Bauer 1981 ↓, s. 136.
- ↑ a b Linder 1960 ↓, s. barwy pułkowe.
- ↑ a b c Gembarzewski 1962 ↓, s. 114.
- ↑ a b c Gembarzewski 1962 ↓, s. 270.
- ↑ a b Górski 1893 ↓, s. 185.
- ↑ Wimmer 1978 ↓, s. 349.
- ↑ Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. XI.
- ↑ a b c d Gembarzewski 1925 ↓, s. 28.
- ↑ Machynia i Srzednicki 1998 ↓, s. 201.
Bibliografia
- Krzysztof Bauer: Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06605-1.
- Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od r. 1717 do r. 1831. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1925.
- Bronisław Gembarzewski: Żołnierz polski. Ubiór, uzbrojenie i oporządzenie od wieku XI do roku 1960. T.2 od 1697 do 1794 roku. Warszawa: 1962.
- Konstanty Górski: Historya piechoty polskiej. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1893.
- Tadeusz Korzon, Bronisław Gembarzewski, Jadwiga Rogowa: Dzieje wojen i wojskowości w Polsce. T.3. Lwów, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1923.
- Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki: Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1717–1794. T.1: Oficerowie wojska koronnego, cz.1: Piechota. Kraków: Księgarnia Akademicka. Wydawnictwo Naukowe, 1998. ISBN 83-7188-186-X.
- Tadeusz Nowak, Jan Wimmer: Dzieje oręża polskiego do roku 1793. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968.
- Karol Linder: Dawne Wojsko Polskie. Ubiór i uzbrojenie. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1960.
- Leonard Ratajczyk, Jerzy Teodorczyk: Wojsko powstania kościuszkowskiego w oczach współczesnych malarzy. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07090-3.
- Bolesław Twardowski: Wojsko Polskie Kościuszki w roku 1794. Poznań: Księgarnia Katolicka, 1894.
- Jan Wimmer: Historia piechoty polskiej do roku 1864. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978.
- p
- d
- e
Dywizje |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Brygady |
| ||||
Regimenty piesze | |||||
Pułki jazdy/ ułanów |
| ||||
Pułki przedniej straży |
| ||||
Pułki kozaków | |||||
Regimenty dragonów |
| ||||
Oddziały targowickie | |||||
Oddziały insurekcji kościuszkowskiej |
| ||||
Chorągwie i szwadrony |
| ||||
Bataliony |
| ||||
Artyleria |
| ||||
Bitwy |
|
- p
- d
- e
Okresy | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Struktury | |||||||
Rodzaje wojsk | |||||||
Formacje wojskowe |
| ||||||
Konfederacje żołnierskie | |||||||
Rokosze | |||||||
Hetmani | |||||||
Terminy wojskowe |
| ||||||
Większe oddziały w XVII wieku | |||||||
Armia koronna w XVIII wieku |
| ||||||
Armia litewska w XVIII wieku |
| ||||||
Insurekcja kościuszkowska |
|