Jak-12
Jak-12 – wariant bazowy w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie | |||
Dane podstawowe | |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Producent | Jakowlew | ||
Typ | jednosilnikowy zastrzałowy górnopłat | ||
Konstrukcja | metalowa | ||
Dane techniczne | |||
Napęd | 1 silnik gwiazdowy AI-14R | ||
Moc | 191 kW (260 KM) | ||
Wymiary | |||
Rozpiętość | 12,6 m | ||
Długość | 9,0 m | ||
Wysokość | 3,12 m | ||
Powierzchnia nośna | Jak 12M: 23,8 m² | ||
Masa | |||
Własna | Jak 12M: 1026 kg | ||
Startowa | Jak 12M: 1450 kg | ||
Osiągi | |||
Prędkość maks. | Jak 12M: 182 km/h | ||
Prędkość przelotowa | Jak 12M: 160 km/h | ||
Prędkość wznoszenia | Jak 12M: 4,1 m/s | ||
Pułap | Jak 12M: 4169 m | ||
Zasięg | Jak 12M: 765 km | ||
Długotrwałość lotu | Jak 12M: 3 h | ||
Rozbieg | Jak 12M: 126 m | ||
Dobieg | Jak 12M: 90 m | ||
Dane operacyjne | |||
Użytkownicy | |||
ZSRR, Czechosłowacja, Jugosławia, Węgry, Polska | |||
Rzuty | |||
![]() | |||
|
Jak-12 (ros. Як-12) – radziecki samolot wielozadaniowy z 1947, skonstruowany przez biuro konstrukcyjne Aleksandra Jakowlewa, produkowany na licencji także w Polsce i używany m.in. w polskim lotnictwie wojskowym i cywilnym.
Rozwój
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Szwecow_M-11FR_MLP_02.jpg/220px-Szwecow_M-11FR_MLP_02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Ivchenko_AI-14_MLP_03.jpg/220px-Ivchenko_AI-14_MLP_03.jpg)
Samolot został skonstruowany przez biuro konstrukcyjne Aleksandra Jakowlewa w odpowiedzi na złożone w roku 1944 zapotrzebowanie na samolot wielozadaniowy, przeznaczony zarówno dla lotnictwa wojskowego jak i cywilnego. Miał służyć jako samolot łącznikowy, lekki samolot pocztowo-pasażerski i samolot szkolny w aeroklubach, częściowo zastępując przestarzały dwupłat Po-2 i budowany w małej serii przed wojną samolot Jakowlewa AIR-6. Jako pierwszy, Jakowlew zaprojektował 4-miejscowy górnopłat Jak-10 (oznaczony początkowo Jak-14), którego prototyp ukończono w styczniu 1945. Jednocześnie, zaprojektował oparty na tym samym kadłubie 4-miejscowy dolnopłat z chowanym podwoziem Jak-13. Oba samoloty posiadały silnik gwiazdowy M-11M o mocy 145 KM. Pomimo nieco gorszych osiągów, Jak-10 miał lepsze własności startu i lądowania i po próbach porównawczych, został skierowany do produkcji.
Po wyprodukowaniu niewielkiej serii samolotów Jak-10, w 1947 samolot przekonstruowano, wyposażając go w mocniejszy silnik M-11FR (160 KM), kadłub o nieco innym obrysie, większe usterzenie i nowe skrzydło ze stałymi slotami. Nowy samolot oznaczono Jak-12. Wyprodukowano następnie 788 sztuk podstawowego modelu Jaka-12, większość dla wojska w wersji łącznikowej i obserwacyjnej, a część samolotów w wersjach: sanitarnej Jak-12S, rolniczej Jak-12SCh i wodnosamolotu Jak-12GR. Jak-12, podobnie jak Jak-10, odznaczał się 5-cylindrowym silnikiem gwiazdowym z indywidualnymi osłonami cylindrów, miał on konstrukcję mieszaną.
W latach 50. opracowano nową generację samolotu Jak-12, o konstrukcji całkowicie metalowej i z nowym silnikiem gwiazdowym AI-14R o mocy 260 KM, obudowanym tym razem jednolitą metalową osłoną. Nieco zwiększono też wymiary samolotu i wprowadzono 3 miejsca pasażerskie. Nową wersję, oznaczoną Jak-12R, przyjęto od 1952 do masowej produkcji. Po dalszym wzmocnieniu konstrukcji i innych drobnych zmianach, do produkcji w 1955 wprowadzono wersję zmodyfikowaną Jak-12M, różniącą się wizualnie płetwą przed statecznikiem pionowym. Samolot zyskał większą uniwersalność, mógł zostać w krótkim czasie przystosowany do zadań łącznikowych, sanitarnych lub rolniczych. Jak-12M stał się najliczniej produkowanym wariantem samolotu.
Ostatnią, produkowaną od 1957 wersją samolotu był ulepszony Jak-12A. Był on dopracowany aerodynamicznie; kadłub samolotu stał się bardziej wysmukły, zmniejszono przekrój osłony silnika. Dzięki temu poprawiły się osiągi i udźwig samolotu. Prostokątne skrzydło otrzymało trapezowy obrys końcówek, podparte było jednym zastrzałem zamiast dwóch i wyposażone w automatyczne sloty. Usterzenie poziome otrzymało obrys trapezowy zamiast prostokątnego. Wzbogacono wyposażenie pilotażowe i nawigacyjne samolotu, zamiast drążka sterowego zastosowano wolant. W ZSRR zbudowano łącznie 3801 samolotów Jak-12 (w tym 3013 wersji R, M i A).
Opracowano też wersję Jak-12B, zbudowaną w układzie dwupłata, z małymi dolnymi skrzydłami, lecz z powodu pogorszonych osiągów, pomimo polepszonych charakterystyk startu i lądowania, nie weszła ona do produkcji.
Samoloty Jak-12M budowano od 1956 na licencji w Polsce w wytwórni WSK-4 na Okęciu, a silniki AI-14R produkowano w WSK-Kalisz. Od 1959 w Polsce produkowano wariant Jak-12A. W Polsce zbudowano 1054 samoloty Jak-12M i 137 Jak-12A, z czego większość wyeksportowano do ZSRR. W 1958 opracowano w Polsce ulepszony wariant rozwojowy Jaka-12, produkowany jako PZL-101 Gawron.
Samolot Jak-12 produkowano na licencji także w Chinach pod nazwą Shenyang typ 5.
Użycie
Samoloty Jak-12 weszły najpierw na wyposażenie radzieckiego lotnictwa wojskowego, jako samoloty łącznikowe i obserwacyjne do korygowania ognia artylerii. Następnie, zaczęły być wykorzystywane również w radzieckim lotnictwie cywilnym – do lotów pasażerskich i komunikacji, do szkolenia pilotów, skoków spadochronowych i holowania szybowców w aeroklubach DOSAAF, oraz w lotnictwie sanitarnym i rolniczym.
Poza ZSRR, samoloty te używano m.in. w Czechosłowacji, Jugosławii i na Węgrzech, w lotnictwie cywilnym i wojskowym. W Chinach używano samolotów licencyjnych.
W Polsce
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Yakovlev_Yak-12M_-_5.jpg/220px-Yakovlev_Yak-12M_-_5.jpg)
Pierwsze samoloty w wersji Jak-12 trafiły do polskiego lotnictwa wojskowego w 1951. Od 1956 wprowadzono na uzbrojenie nieliczne samoloty Jak-12R, produkcji radzieckiej. W większej liczbie 51 egzemplarzy weszły na wyposażenie polskiego lotnictwa wojskowego. W 1956 WSK-Okęcie otrzymało zamówienie na produkcję licencyjnych zmodyfikowanych samolotów Jak-12M napędzanych 9-cylindrowym silnikiem gwiazdowym AI-14R, produkowanym w WSK-Kalisz. W latach 1956–1960 WSK-Okęcie wyprodukowało w sumie 1054 samoloty. Część z nich (27 samolotów) była w wersji do szkolenia pilotów, z podwójnymi sterownicami, oznaczana także jako UJak-12M. Od 1959 polskie lotnictwo eksploatowało także 32 samoloty Jak-12A. W polskim lotnictwie wojskowym samoloty Jak-12 używane były do zadań łącznikowych, patrolowych, transportu pasażerów i ładunków oraz do celów sanitarnych. Większość przekazano do lotnictwa cywilnego lub wycofano w latach 60. i 70., pozostałe w latach 80. Aeroklub PRL otrzymał pierwszy samolot w wersji Jak-12 od wojska w 1952 (o znakach SP-ASZ). Kolejne samoloty w wersjach Jak-12M i Jak-12A trafiły do lotnictwa cywilnego, głównie aeroklubów, dopiero od 1956, kiedy podjęto produkcję ich w Polsce. Od 1963 również wojsko zaczęło przekazywać swoje samoloty do lotnictwa cywilnego. W lotnictwie sanitarnym od 1956 używano 18 samolotów Jak-12A i 3 Jaki-12M. W 1983 w Polsce wciąż latało 38 cywilnych Jaków-12M i 18 Jaków-12A. Część samolotów tego typu używana jest w dalszym ciągu, głównie w aeroklubach do szkolenia, lotów pasażerskich lub holowania szybowców (2014). W 1958 opracowano w Polsce ulepszony wariant rozwojowy Jaka-12M, produkowany jako PZL-101 Gawron. Egzemplarz samolotu Jak-12(SP-CFO) z silnikiem M-11 FR, wyprodukowany w 1952 w ZSRR i sprowadzony do Polski, a następnie przekazany przez wojsko Aeroklubowi PRL, został poddany próbom wytrzymałościowym oraz próbom w locie w celu oceny przydatności tej konstrukcji do holowania szybowców. Orzeczenia Instytutu Lotnictwa stwierdzały, że konstrukcja kadłuba nie spełnia wymaganych warunków technicznych do wykorzystania maszyny do tego celu. Samoloty Jak-12 z silnikiem M-11 FR będące w posiadaniu APRL dopuszczone były jedynie do lotów treningowych i pasażerskich. W połowie 1959 Zakład Wytrzymałości Instytutu Lotnictwa kierowany przez inż. Tadeusza Chylińskiego przeprowadził kontrolne kompleksowe próby statyczne w celu sprawdzenia jakości i zgodności wykonania samolotu Jak-12M z wymaganymi warunkami technicznymi.
Opis konstrukcji
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Jak-12_RB1.jpg/300px-Jak-12_RB1.jpg)
Jednosilnikowy górnopłat zastrzałowy konstrukcji metalowej (Jak-12R, M, A) lub mieszanej (Jak-12). Kadłub w wersjach R, M i A: kratownica z rur stalowych, kryta w przedniej części blachą duralową, w tylnej płótnem. Skrzydła o obrysie prostokątnym (w wersji Jak-12A – z trapezowymi końcówkami), konstrukcji metalowej, kryte duralem i płótnem. Usterzenie klasyczne. Skrzydło wyposażone w klapy i sloty (stałe we wczesnych wersjach, automatyczne w Jak-12A). Zakryta przeszklona kabina czteromiejscowa (w wersji Jak-12 – dwu lub trzymiejscowa) z dwoma fotelami z przodu i kanapą z tyłu. Niektóre wersje miały podwójne sterownice. Podwozie samolotu stałe, klasyczne, z kółkiem ogonowym. Bez uzbrojenia. Samolot był wyposażony w radiostację.
Silnik gwiazdowy, w wersji Jak-12: 5-cylindrowy M-11FR o mocy nominalnej 140 KM i startowej 160 KM (118 kW); w wersjach Jak-12R, M i A: 9-cylindrowy AI-14R o mocy nominalnej 220 KM (161 kW) i startowej 260 KM (191 kW). Silnik w nosie kadłuba. W wersji Jak-12 cylindry z indywidualnymi oprofilowaniami; w wersjach z silnikiem AI-14R silnik w cylindrycznej osłonie, przepływ powietrza regulowany żaluzją. Śmigło dwułopatowe o regulowanym skoku. Dwa zbiorniki paliwa w skrzydłach o łącznej pojemności 225 l.
Inne dane techniczne (nie ujęte powyżej)
Dla Jaka 12M, w nawiasie różnice dla Jaka 12A.
- obciążenie skrzydła – 61 kg/m² (70 kg/m²).
Bibliografia
- Janusz Babiejczuk, Jerzy Grzegorzewski: Polski przemysł lotniczy 1945 - 1973. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974. OCLC 831052958.
- Rafał Chyliński: Moja pasja lotnictwo.Życie i działalność Tadeusza Chylińskiego dla Polskiego Lotnictwa w świetle dokumentów. Warszawa: Agencja Wydawnicza CB, 2017, s. 852. ISBN 978-83-7339-166-6 oraz Tom 2 ISBN 978-83-7339-167-3
- Andrzej Glass: Samoloty PZL 1928-1978. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1980, s. 136-140, seria: Biblioteczka Skrzydlatej Polski. Nr 6. ISBN 83-206-0064-2. OCLC 10064609.
- Jerzy Gruszczyński, Michał Fiszer: Jak-12. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2021, seria: 100 lat polskich skrzydeł. nr 66. ISBN 978-83-8177-680-6.
- Jerzy Grzegorzewski: Polski Przemysł Lotniczy 1944-1989. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa, 2018, s. 62-65. ISBN 978-83-63539-44-3. OCLC 1084515724.
- Andrzej Morgała: Polskie samoloty wojskowe 1945-1980. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, s. 333-345. ISBN 83-11-06483-0. OCLC 11260494.
Linki zewnętrzne
- Sylwetki samolotu na stronie Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie
- p
- d
- e
|
- p
- d
- e
Samoloty myśliwskie | |
---|---|
Samoloty bombowe | |
Samoloty obserwacyjne rozpoznawcze i dowodzenia | |
Samoloty szturmowe | |
Samoloty szkolno-treningowe | |
Samoloty transportowe i szybowce desantowe | |
Śmigłowce | |
Prototypy i konstrukcje doświadczalne |
|
- p
- d
- e
- Wojska Lotnicze
- Wojska Lotnicze i Obrony Przeciwlotniczej Obszaru Kraju
- Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej
Samoloty myśliwskie | |
---|---|
Samoloty bombowe | |
Samoloty szturmowe | |
Samoloty transportowe | |
Samoloty szkolne | |
Samoloty wielozadaniowe i łącznikowe | |
Śmigłowce |
- Samoloty PSP do 1939 roku
- Samoloty PSP na Zachodzie
- Samoloty PSP w ZSRR
- Samoloty PSP po 1945 roku